شاید این روزها كه اخبار متفاوت و گسترده ای از كاربرد این تكنولوژی در رسانه ها می شنوید، كنجكاو شده باشید كه این كار چگونه انجام می شود و ثمرات آن چیست؟ این پرونده پاسخی است به كنجكاوی شما.
اگر چه ممكن است كمی عجیب به نظر برسد ولی بد نیست بدانید كه موجودات شبیه سازی شده، همیشه در میان ما وجود داشته اند. البته نساخته شده در آزمایشگاه و با استفاده از تكنولوژی ، بلكه منظورهمان دوقلوهای مشابهی است كه به طور طبیعی خلق شده اند.
شاید شما اولین بار نام تكنولوژی شبیه سازی را زمانی كه گوسفندی به نام دالی در سال ۱۹۹۷ با استفاده از این تكنولوژی به دنیا آمد شنیده باشید ولی بشر از مدتها قبل از به دنیا آمدن دالی، از این تكنولوژی استفاده كرده است.
حدود ۵ هزار سال قبل از میلاد مسیح، انسانهای اولیه متوجه شدند اگر دانه هایی را كه توسط گیاهان غنی تر و مقوی تر تولید می شوند، بكارند، می توانند پس از مدتی عین همان غله غنی و مقوی را برداشت كنند. این كار اولین قدم در دستكاری زندگی یك موجود زنده برای برآوردن نیازهای انسانی بود. موضوعی كه هدف اصلی و نهایی شبیه سازی است.
پس از گذشت حدود ۷ هزار سال و پیشرفت روزافزون علم، دانشمندان به فكر همانندسازی مهره داران افتادند. سال ۱۹۵۲، دو دانشمند به نامهای رابرت بركینز و توماس كینگ موفق به شبیه سازی بچه قورباغه هایی شدند كه درست مثل حیوان اصلی و اولیه بودند. این بچه قورباغه های كوچك به عنوان نخستین حیوانات شبیه سازی شده در تاریخ مشهورند. پس از آن تحقیقات در این زمینه سرعت بیشتری گرفت.
سال ۱۹۹۶ و پس از گذشت چیزی حدود ۴۴ سال، تلاشهای وسیع دانشمندان برای تولید اولین پستاندار شبیه سازی شده به نتیجه رسید و گوسفندی به نام دالی در جولای آن سال به دنیا آمد. این كاررا دكتر جان ویلموت و همكارانش در موسسه روزالین اسكاتلند و با استفاده از هسته یك سلول از سلولهای پستانی یك میش بالغ و جایگزین كردن آن با هسته یك سلول تخمك انجام دادند. در همین زمان و با بروز نگرانیهایی در جامعه از امكان شبیه سازی انسانی و خطرات ناشی از آن، بیل كلینتون رئیس جمهور وقت آمریكا دستورالعمل ممنوعیت استفاده از بودجه های دولتی برای انجام تحقیقات شبیه سازی انسانی را صادر كرد.
با این وجود، سال ۲۰۰۱ دكتر پانابیوتیس زاووس از متخصصان مشهور باروری در آمریكا و تیم تحقیقاتی وی اعلام كردند كه صدها نفر از مردم برای انجام آزمایش به منظور تولید بچه های شبیه سازی شده داوطلب شده اند. این موضوع باعث شد تا سایر كشورها نیز به فكر قانونمند كردن عمل شبيه سازي انسان بیفتند.
دراین میان، انگلستان اولین كشوری بود كه عمل شبیه سازی انسان را به طورموثری قانونمند كرد البته طی این مدت ، تولید سایر حیوانات شبیه سازی شده در كشورهای مختلف ادامه یافت و حیواناتی نظیر اسب، گاو، موش، سگ و گربه همانندسازی شدند. سال ۲۰۰۳، اولین پستاندار به دنیا آمده با استفاده از تكنولوژی همانندسازی یعنی دالی در ۶ سالگی و به دلیل ابتلا به یك بیماری ریوی با انجام تزریق كشنده فوت كرد، ولی تكنولوژی همانندسازی همچنان راه خود را ادامه میدهد.
ایران شبیه سازی می كند
چندی پیش دانشمندان عزیز كشورمان كه تصمیم گرفته اند در هیچ زمینه علمی از دانش روز دنیا عقب نمانند، موفق شدند نخستین گوسفند شبیه سازی شده خاورمیانه را زنده به دنیا بیاورند. این اقدام گام بلندی در عرصه تحقیقات تكنولوژیك برای دانشمندان ماست. این گوسفند در ساعت ۱۰ شب چهارشنبه یازدهم مردادماه در پایگاه تحقیقاتی رویان اصفهان متولد شد ، ولی متأسفانه علیرغم تلاشهای فراوان دامپزشكی به دلیل عوارض زایمانی و مشكلات تنفسی نتوانست بیش از چند دقیقه زنده بماند.
مرگ این گوسفند مسأله قابل انتظاری است كه سایر مراكز تحقیقاتی دنیا نیز با آن مواجه می شوند ، ولی تولد زنده این گوسفند نقطه عطف علمی مهمی برای كشورمان بود و پایه گذار تلاشهای بیشتر برای تولید حیوانات شبیه سازی شد. نخستین پستاندار شبیه سازی شده ایران و خاورمیانه از طریق انتقال هسته یك سلول بالغ از عضروف گوش یك گوسفند به درون تخمك بدون هسته یك گوسفند دیگر و تكامل آن به دست آمد. با این حساب، ایران به جمع ۸ كشوری ملحق شد كه دارای توانایی شبیه سازی گوسفند هستند.به دنیا آمدن این گوسفند ثمره تلاش چندین ماهه محققان مركز رویان است.
انتقال جنین های شبیه سازی شده گوسفند از اواخر شهریورماه سال گذشته آغاز شد. لازم به ذكر است كه در به ثمر رسیدن این طرح مرحوم دكتر سعید كاظمی آشتیانی زحمات فراوانی را متحمل شد. وی كه به ناگهان در دیماه سال ۸۴ درگذشت، دستیابی به فناوری همانندسازی حیوانات به ویژه در زمینه تكثیر حیوانات تراریخته با صفات ویژه را دارای اهمیت خاصی میدانست. به عقیده وی، این تكنیك در زمینه پزشكی كاربردهای زیادی دارد كه از جمله میتوان به استفاده از حیوانهای شبیه سازی شده برای تولید آنتی بادیهای انسانی قابل استفاده علیه بیماریهای مسری اشاره كرد.
پس از موفقیت اولیه در به دنیا آوردن گوسفند شبیه سازی شده، دانشمندان ما تلاشهای زیادی برای به دنیا آوردن گوسفندی كه قادر به زنده ماندن طولانیمدت باشد، انجام دادند. حاصل این زحمات، به دنیا آمدن دومین گوسفند شبیهسازی شده ایرانی به نام رویانا در بامداد روز شنبه، ۸ مهرماه در پایگاه تحقیقاتی پژوهشكده رویان بود كه این مرتبه زنده ماند. البته دانشمندان ایرانی اظهار داشتهاند كه هنوز راضی نشده و قصد دارند حیوانات دیگری نظیر گاو را نیز همانندسازی كنند. علاوه بر این، پژوهشكده رویان اعلام آمادگی كرده كه نمونههای لازم را جهت بررسیهای بیشتر در اختیار سایر مراكز تحقیقاتی داخل و خارج از كشور قرار دهد.
شبیه‌سازی انسان
شبیه‌سازی انسان غیرمسئولانه و جنایتکارانه است وقصد داردتحقیقاتش را پیرامون کلونینگ
درمانی متمرکز کند.
کلونینگ انسان: دروغ رسانه‌ها یا واقعیتی محرمانه شرکت آمریکایی کلوناید درسال 2002 اعلام کرد که نخستین انسان شبیه سازی شده را درست کرده است. بریژیت بواسلیه، مدیر این شرکت گفت که انسان شبیه سازی شده دختری سالم است که با استفاده از سلول پوست یک زن آمریکایی خلق شده و با روش رستمینه سالم به دنیا آمده است. اما تلاش رسانه‌ها برای دیدن این اولین انسان کلون شده به جایی نرسید و معلوم شد که موضوع بیشتر جنبه تبلیغاتی داشته تا واقعیت. بد نیست این را هم بدانید که بنیان گزار این شرکت کلود واریلون است که فرقه ای به نام رائیلیان درست کرده و مدعی ارتباط با موجودات فضایی است که به او گفته اند دارند به زمین مِی آیند و باید برایشان یک سفارتخانه بسازد. این شرکت فایده این کار را کمک به زوج های بی‌فرزند و یا کسانی که مایل به زندگی دوباره عزیزانشان هستند اعلام کرده و گفته است که با این روش می‌توان حتی قربانیان ۱۱ سپتامبر را دوباره زنده کرد!
هدف کلونینگ همانند سازی صرف نیست. چه فایده ای دارد گوسفندی را که این قدرراحت می‌تواند به دنیا بیاید، با روش های پیچیده آزمایشگاهی بسازیم؟ از هیاهوی رسانه‌ها که بگذریم دانشمندان در کلونینگ انسان به دنبال راهی برای درمان بیماری‌ها و نقص عضوهای موجود هستند. سلول های بنیادین جنین های چند روزه این توانایی را دارند که هر بافتی را به وجود آورند و دانشمندان می‌کوشند از آنها برای درمان انواع بیماری‌ها از دیابت و سرطان گرفته تا ام ان دی استفاده کنند یا اعضای مختلف انسان را درست کنند تا به کسانی که عضوی از دست داده اند پیوند بزنند. یا ارگانیسمی را وادار کنند که کار جدیدی انجام دهد. مثلا گوسفندی که بتواند انسولین انسانی ترشح کند. اما مخالفان کلونینگ می‌گویند که استفاده از جنین انسان برای تحقیق و حتی درمان، غیر اخلاقی است. اغلب قوانین اجازه نمی دهند چنین جنینی به رحم یک زن انتقال یابد. با وجود این، منتقدان می‌گویند که علم حد و مرزی نمی شناسد و مادامی که ممنوعیتی جهانی وضع نشده است، تهدید همانند سازی انسان وجود دارد. در سال 2004 دانشمندان کره جنوبی اعلام کرده اند که موفق شده اند 30 سلول پایه انسان به وجود بیاورند و آنها را تکثیر کنند. به هر حال قوانین اکثر دولت‌ها مخالف همانند سازی سلول های انسانی است.
برخی ساده دلان گمان می‌کنند کلونینگ دخالت در کار خالق است. اما آنچه تن آدمی را شریف می‌کند جان اوست که در او می‌دمند و روح را نمی توان کلون کرد. در واقع کلونینگ که در پاسخ به یکی از سوالات اساسی زیست شناسی یعنی نحوه تمایز سلول‌ها پدید آمده، جدا از هیاهوی رسانه‌ها می‌تواند راه گشای بسیاری از مشکلات دانش پزشکی امروز باشد.
از دالی خارجی تا رویانای ایرانی
پرونده اخلاقی شبیه سازی
شبیه سازی دالی در سال ۱۹۹۷ نگرانیهای اخلاقی زیادی را در مورد شبیه سازی انسان برانگیخت. این نگرانیها حتی در مورد شبیه سازی درمانی انسان به منظور مداوای بیماریهای صعب العلاج نیز وجود داشتند. طرفداران تكنولوژی شبیه سازی درمانی معتقدند كه آزمایش ها خیلی قبل از آنكه یك رویان بتواند شروع به تكامل هر گونه سیستم عصبی كند، انجام می شوند و به همین دلیل، نمیتوان آنها را به عنوان دخالت در سرنوشت یك زندگی انسانی تلقی كرد. به باور آنها، شبیه سازی درمانی در صورت پیدا كردن درمانهای موِثر و مفید برای بیماریهای ناتوان كننده می تواند یك عمل بسیار مهم و حیاتی باشد.
ولی مخالفان عقیده دارند یك رویان صرفنظر از مرحله تكاملی اش هنوز بالقوه یك انسان است كه در مراحل اولیه تكاملش قرار دارد. به باور بسیاری از آنها، زندگی یك انسان از زمانی كه یك تخمك با یك اسپرم لقاح می كند، شروع می شود. غیر از این، تكنولوژی های شبیه سازی هنوز در حیوانات شبیه به انسان نظیر برخی میمونها موِثر نبوده اند و خطرات زیادی در این زمینه وجود داشته اند.
● مذهب علیه شبیه سازی
برخی مذاهب عقیده دارند كه شبیه سازی انسان در واقع دخالت در اراده خداوند و تغییر سیر طبیعی زندگی یك انسان است. بسیاری از مذاهب معتقدند كه روح در لحظه لقاح اسپرم و تخمك وارد بدن میشود و بنابراین كشت سلولها برای شبیه سازی به منزله دخالت در خلقت طبیعی یك انسان است. به گفته پاپ ژان پل دوم، تكنیكهای شبیه سازی انسانی از آن جهت كه در آنها دستكاری و تخریب رویان های انسانی وجود دارند ، از نظر اخلاقی قابل قبول نیستند ،حتی اگر هدف دانشمندان از انجام این كار یك هدف نیكو و پسندیده و به منظور كمك به نوع بشر باشد. همچنین آقای دیمتری دموپولوس، پیشوای روحانی ارتودوكسهای یونان نیز با هر گونه تلاش برای شبیه سازی انسانها مخالف است. به باور وی انسانها باید در اثر یك عشق پاك بین دو نفر به وجود آیند نه از طریق دستكاری سلولها در آزمایشگاه.
كشورهای مختلف دیدگاه های متفاوتی نسبت به جنبه های گوناگون شبیه سازی انسانی دارند. درسال ۱۹۹۷، كمیته اخلاقی زیستی آمریكا از بیل كلینتون رئیس جمهور سابق این كشور خواست كه قانونی را برای محدودیت شبیه سازی انسانی وضع كند. براساس این قانون كه مورد حمایت انجمن پزشكان آمریكا نیز قرار دارد، پرداخت هرگونه بودجه دولتی برای تحقیق درباره شبیه سازی انسانی ممنوع است. این كار به طور موِثری از تحقیق در موِسسه های ملی و دانشگاه هایی كه از بودجه دولتی استفاده می كنند، جلوگیری می كند.انجمن پزشكان آمریكا به دلیل وجود مواردی مثل آسیبهای جسمی در اثر شبیه سازی، آسیبهای روانی - اجتماعی، اثرات شبیه سازی انسان بر خانواده و جامعه و اثر بر تنوع ژنتیكی با شبیه سازی انسانی مخالف است. علاوه بر این، جرج بوش رئیس جمهور كنونی آمریكا نیز با هر گونه شبیه سازی انسانی اعم از تولیدمثلی و درمانی مخالف است.
برخی از ایالت های آمریكا نیز هر دو نوع شبیه سازی را ممنوع كرده اند در حالی كه برخی دیگر تنها با نوع تولیدمثلی مخالفند.در انگلستان قانونی وجود دارد كه به دانشمندان اجازه می دهد تا با كسب اجازه از موِسسه رویان شناسی و باروری انسانی به انجام شبیه سازی درمانی بپردازند ولی انجام شبیه سازی تولیدمثلی انسان قویا ممنوع شده است. محققان دانشگاه نیوكاسل انگلستان نخستین دانشمندانی بودند كه در ۱۱ آگوست ۲۰۰۴ این اجازه را برای تحقیق درباره درمان بیماریهایی نظیر دیابت، پاركینسون و آلزایمر دریافت كردند البته این قانون تصریح می كند كه رویانهای استفاده شده برای تحقیق باید پس از اتمام كار تخریب شوند. در این مرحله، آنها هنوز در یك مرحله زودرس تكاملی قرار دارند.علیرغم تمامی مسائل فوق، علم شبیه سازی در جهان امروز همواره به عنوان یك موضوع مهم و قابل بحث مطرح بوده و در این مورد بحثهای زیادی به طور متناوب بین مذاهب، سیاستمداران، دانشمندان، خبرگزاریها و مردم عادی جامعه مطرح می شوند.

تهیه توسط مهندس مازیارخمارلودانشجوی مهندسی تولیدات دامی
زیر نظرمهندس نریمانی،ریاست دانشگاه آزاداسلامی واحد هریس