دستورالعمل اجرایی نمونه برداری ازمزارع پرورشی و تكثير ماهيان سردآبي و گرم آبي
اين برنامه در دو قسمت ضوابط كلي ودستور العمل اجرايي با هدف ارايه راهكاري يكسان و همسو براي اجرا در كليه استانهاي كشور تدوين گرديده است . بديهي است اين برنامه بدون اشكال نبوده و اميد است همكاران محترم با راهنمايي هاي خود در جهت هر چه عملي كاربردي واجرايي تر كردن آن ما را ياري فرمايند .


ضوابط كلي :

الف) اهداف نمونه برداري: در طي بارديد ار مرارع ماهي سه حالت رير ممكن است مشاهده شود :

1 _ ماهي داراي علايم باليني بيماري باشند .

2 _ ماهي سالم يا به ظاهر سالم باشند.

3 _ ماهي ها دچار تلفات شده باشند .



بنابراين بسته به سه مورد فوق اهداف نمونه برداري متفاوت خواهد بود كه شرح آن خواهد آمد . بطور كلي نمونه برداري در مزارع تكثير و پرورش جهت حصول به اهداف زير انجام مي شود .

1 _ اهداف تشخيصي : كه جهت تشخيص بيماري در مزارع واجد ماهي بيمار و يا تلفات داده نمونه برداري صورت مي گيرد .

2 _ صدور گواهي بهداشتي كه براي تعيين سلامت و يا عدم سلامت ماهيان يك مزرعه و يا مركز صادر مي گردد.

3 _ بررسيهاي منظم دوره اي : كه براي تعيين سياست هاي پيشگيري رد يابي و شناسايي بيماريهاي احتمالي مختلف ماهي انجام مي شود و هدف آن است كه با شناسايي بيماريهاي احتمالي سياست هاي ويژه كنترل و پيشگيري اعمال شود . براي دو مورد فوق نمونه برداري از ماهيان سالم صورت مي گيرد .

الف _1 ) اهداف تشخيصي : براي تشخيص بيماري در مزارع بايستي از ماهيان در حال مرگ و يا ماهياني كه داراي علايم باليني بيماري مي باشند نمونه برداري صورت گيرد . ماهيان در حال مرگ نمونه هاي مفيد تري مي باشند زيرا داراي بيشترين تعداد پاتوژن هستند . در صورت عدم دسترسي به چنين نمونه هايي براي مقاصد باكتري و ويروس شناسي مي توان از ماهيان تازه تلف شده استفاده كرد . براي ماهيان سرد آبي نگهداري شده روي يخ مي توان تا 24 ساعت پس از مرگ براي مطالعات باكتري شناسي از آن نمونه برادري كرد در حاليكه يك ماهي گرم آبي (و حتي سرد آبي ) را اگر در محيط طبيعي نگهداري كنند پس از يك ساعت فاقد ارزش نمونه برداري و تشخيصي خواهد بود .

الف _ 1 _ 1 ) تعداد نمونه برداري : در مورد اينكه دقيقا چه تعداد ماهي جهت تشخيص بيماري نمونه برداري شود عقايد متفاوتي وجود دارد ولي براساس قوانين OIE حد اقل بايستي از 10 ماهي در حال مرگ يا با تظا هرات بيماري نمونه برداري انجام شود . بهر حال با توجه به تاريخچه ، ماهيت بيماري ، دسترسي به نمونه مطلوب ، ارزش ماهيان بيمار و يا توان آزمايشگاهي ممكن است نمونه برداري از تعداد متر صورت بگيرد ولي اين تعداد نبايستي كمتر از 5 عدد باشد .ُ
الف _ 2 ) نمونه برداري جهت صدور گواهي بهداشتي و بررسيهاي منظم دروه اي

هدف از اين نوع نمونه برداريها شناسايي وجود عفونتها تاخيري در ماهيان حامل بدون علايم باليني مي باشد . نمونه گيري بايستي از تمامي گونه ها ي مزرعه و جمعيت داخل يك گونه انجام شود. مزرعه و جمعيت به گروهي از ماهيان يك گونه گفته مي شود كه داراي منبع آب مشترك بوده و از يك مولد يا يك محموله تخم حاصل شده باشند در صورت مراجعه به مزارع جهت مقاصد فوق اگر ماهي در حال مرگ ديده مي شود بايستي ابتدا از آنها نمونه برداري نمود و بعد از ماهيان بظاهر سالم و يا سالم ديگر اقدام به نمونه برداري تصادفي نمود


الف _ 2 _ 1 ) تعداد دفعات مراجعه به مزرعه : در مزارع پرورش جهت انجام بررسيهاي منظم دوره اي بايستي در طول سال و در صورت امكان دو بار به هر مزرعه سركشي نمود . در غير اين صورت به دستورالعمل حاضر مراجعه شود . بازديد ها بايستي در فصول و دماهايي كه براي رشد ماهي و نيز روئت علايم باليني و جداسازي عوامل پاتوژن مناسب است صورت بگيرد . فلذا براي ماهيان گرمابي بايستي نمونه برداري عمدتا در شش ماه اول سال و براي سرد آبي در شش ماه دوم سال صورت پذيرد در مزارع تكثير بدليل اهميت بيشتر بايستي در صورت امكان نمونه برداري هرسه ماه يكبار جهت اطمينان از توليد بچه ماهيان سالم بهداشتي صورت پذيرد . در غير اين صورت به دستور العمل A مراجعه شود . همچنين بايستي از مولدين هر سال يكبار در زمان تخم كشي از اسپرم و مايع تخمداني نمونه برداري صورت گيرد . در صورت كه در مزرعه تكثير مولدين با سنين مختلف وجود داشته باشد نمونه برداري بايستي از ماهيان مسن تر صورت پذيرد .

تذكر (1) : در صورت وجود مسئول بهداشتي در مزرعه نامبرده موظف است تا ده روز يكبار ( در مزارع با وضعيت بهداشتي مناسب هر يك ماه يكبار ) ضمن نمونه برداري از ماهيان در صورت مشاهده افزايش تعداد انگل و يا مشاهده عوامل پاتوژن بيماريزا در مزرعه و احتمال شيوع بيماري بلافاصله مراتب را به كارشناسان دفتر بهداشت و مبارزه با بيماريهاي آبزيان در مراكز استانها اطلاع دهد تا كارشناس فوق ضمن بازديد و نمونه برداري از مزرعه اقدامات لازمه رابا كمك مسئول بهداشتي به اجرا در آورد

الف _ 2 _ 2 ) تعداد نمونه برداری: تعداد نمونه برداري براي اهداف صدورگواهي بهداشتي و يا بررسيهاي منظم دوره اي بايستي از نظر آماري معني دار بوده و بستگي به اندازه جمعيت مورد نظر و نيازمنديهاي مربوط به نوع مقررات وضع شده در هر كشوري داشته باشد معمولا تعداد نمونه براساس رسيدن به يك احتمال ( اطمينان ) 95 % مي باشد

ب) نمونه برداري از آب مزارع تكثير و پرورش :
در صورتيكه آب ورودي به مزرعه يا مركز از چشمه و يا چاه تامين شده باشد بدليل ثابت بودن فاكتورهاي آن يكبار نمونه برداري از آب ورودي آنها در سال و انجام آزمايشات مختلف آب كه متعاقباً ذكر مي شود ضروري و كافي است. مي توان فاكتورهاي متغيري مانند دما, CO2,O2,PH را در محل مزرعه انجام داده و بقيه آزمايشها را در آزمايشگاه مركز استان انجام داد . جهت انجام اين كار لازم است كه حداقل 2 ليتر از اب مزرعه سرد آبي لازم است و دررودخانه بدليل متغير بودن فاكتورهاي آب در طول سال, لازم است كه در هر بار مراجعه به مزرعه ضمن نمونه برداري و اخذ تاريخچه اقدام به نمونه برداري از آب و انجام آزمايشات مرتبط با آن بر اساس دستور العمل بخش 1-A,2-A نمود, نمونه برداري از آب و انجام آزمايشات آن بايستي هدفمند بوده و در جهت تشخيص بيماري و يا آگاهي از وضعيت موجود مزرعه و يا مركز تكثير صورت بگيرد, بهتر است آزمايشات آب در مزارع سرد آبي در نزديكي خروجي آب صورت بگيرد . حد طبيعي و بيماريزائي ( خطرناك ) فاكتورهاي فيزيكوشيمايي آب در جدول پيوست آورده شده است).

ج) روش صيد:
بهترين روش صيد ماهيان سرد آبي صيد با تور دستي ( ساچوك ) و براي ماهيان گرم آبي صيد با تورهاي ساليك ( ماشك پرتابي) مي باشد. در ماهيان سرد آبي صيد بهتر است در ساعات اوليه قبل از غذادهي و در ماهيان گرم آبي بعد از ظهر انجام شود. بهترين روش صيد ماهي كپور معمولي پرتاب ساليك در كناره ظروف غذاخوري است. صيد آمور نيز در كنار آخورهاي علوفه صورت گيرد. فيتوفاگ در تمامي سطوح, در لايه هاي بالائي استخر صيد مي شود ولي صيد ماهي سرگنده با توجه به جمعيت كم آنها بسيار مشكل است . صيد بايستي با ملايمت و بدون وارد آوردن استرس زياد صورت گيرد.

د) روش حمل ماهي به آزمايشگاه:
دـ1) ماهي زنده : با توجه به سرعت فساد پذيري ماهي و تفاوتهاي فراوان محيط خشكي با آب ماهيان غير زنده بغير از موارد معدود فاقد ارزش آزمايش مي باشند . فلذا انجام عمليات بررسي در آزمايشگاه, مستلزم حمل ماهي زنده به آزمايشگاه است. بدين منظور از مخازن پلاستيكي استوانه اي 60ـ50 ليتري دهانه گشاد كه حداكثر تا نيمه از آب همان استخر لحظاتي پيش از صيد برداشت شده است , استفاده مي شود و به ازاي هر كيلوگرم ماهي زنده 20 ليتر آب در نظر گرفته مي شود . جهت جلوگيري از تداخل نمونه ها صيد هر استخر در ظروف جداگانه حمل خواهد شد.
انتقال ماهي به ظروف بايد به آرامي بوسيله تورهاي دستي ساچوك انجام شود. از تماس دست و فشردن ماهي كه سبب از ميان رفتن بسياري از عوامل انگلي و پاتوژن , افزودن باكتريهاي دست به ماهي, ايجاد استرس و شوك و ترشح ناگهاني و بيش از اندازه موكوس كه سد دفاعي اوليه بدن مي باشد بايد دوري جست , زيرا سبب تلفات ماهيان صيد شده پيش از رسيدن به آزمايشگاه خواهد شد. با توجه به احتمال تلفات ناشي از حمل و نقل توصيه مي شود تعدادي بصورت اضافه و بدين منظور در نظر گرفته شود. مخازن حاوي ماهي زنده را در ماشين با طناب و يا هر وسيله ديگر ثابت نمائيد تا در طول راه در اثر تكانهاي شديد واژگون و ماهيان به بيرون ريخته نشوند.
استفاده از سنگ هوا و كپسول اكسيژن جهت هوادهي در طول مسير, سلامت حمل را تسهيل مي نمايد. فشار كپسول اكسيژن را بر روي 5/1 اتمسفر تنظيم مي كنند و سنگ هوا نيز توسط وزنه يا قطعه سنگي به كف ظرف ثابت گردد.
به منظور جلوگيري از بالا رفتن دماي آب در روزهاي گرم تابستان و ثابت نگهداشت آن با شرايط دماي مزرعه استفاده از كمي يخ در مخازن مي تواند به بقاي ماهيان كمك كند. استفاده از يخ بيش از حد نياز, باعث جدا شدن بسياري از انگلهاي بيماريزا از سطح بدن مي گردد. از كيسه هاي پلاستكي نيز مي توان جهت حمل و نقل ماهي و بويژه لارو آنها استفاده كرد . نسبت بين آب و اكسيژن در كيسه بايستي يك به سه (3 : 1) باشد.

دـ2) ارسال ماهي مرده : ماهيان تازه مرده و يا ماهيان به ظاهر بيمار زنده را بايستي بلافاصله در داخل كاغذ زرورق قرار داده و در داخل فلاسك يا يخدانهاي حاوي كيسه هاي يخي همراه با برگ حاوي اطلاعات به آزمايشگاه ارسال كرد.

دـ3) ارسال نمونه بافتي : ارسال نمونه هاي بافتي جهت تهيه مقاطع پاتولوژيك در بخش ( الف ـ 1 ـ3) آورده شده است.جهت ارسال نمونه هاي ويروسي مي توان تكه اي از بافت كبد, كليه, طحال و روده را جدا و آنرا پس از انداختن در داخل محلول گلوترآلدئيد 3 درصد جهت مشاهده ويروس با استفاده از ميكروسكوپ الكتروني به آزمايشگاه ارسال كرد. همچنين مي توان اين بافتها را در C 10- فريز نموده ( ماهيان كوچك را پس از قطع سر و دم مي توان مستقيماً فريز كرد) و جهت مشاهده ويروس با ميكروسكوپ الكتروني به آزمايشگاه ارسال نمود.
دستورالعمل اجرایی
نمونه برداری از مزارع پرورش ماهی و مراکز تکثیر ماهیان گرمابی و سردآبی به دو منظور و با شرایط مشروح ذیل انجام خواهد گرفت.
A: نمونه برداریهای معمول : به منظور پی بردن به بیماریهای احتمالی انگلی، میکروبی و قارچی ماهیان گرمابی و سردآبی متعاقب آن اعمال ضوابط و مقررات حاکمیتی برای کنترل پیشگیری از انتشار بیماریها و درمان آنها انجام می شود.
الف) نمونه برداری از مزارع پرورشی:
1- منطقه بندی
کلیه مزارع گرمابی و سردآبی موجود در هر استان بصورت منطقه ای تقسیم شده به نحوی که تمام نمونه برداری ها هر بار از یک منطقه انجام شود.

2- سهم نمونه برداری منطقه ای:
برمبنای برنامه سوم پیوست که سهم هر استان از تعداد نمونه برداریها به تفکیک مشخص گردیده است و براساس تعداد مزارع هر منطقه، سهم نمونه برداری منطقه ای مشخص و نمونه برداری در آن منطقه صورت خواهد گرفت.

3- سهم نمونه برداری مزرعه ای
براساس سهم نمونه برداری هر منطقه و تعداد مزارع موجود آن منطقه (اعم از مزارع کوچک یا بزرگ) تعداد کل نمونه برداریهای لازم بر تعداد کل مزارع تقسیم شود. مثلا چنانچه منطقه ای دارای سهم نمونه برداری 20 بار در سال باشدو در همان منطقه 10 مزرعه وجود داشته باشد، سهم نمونه برداری هر مزرعه در سال 2 بار خواهد بود.
3-1) از نظر این دستورالعمل مجموع استخرهایی که در یک مکان و درکنار یکدیگر واقع شده اند و تحت مدیریت یک نفر و یا یک مرکز می باشند، یک مزرعه محسوب می شوند.
3-2) چنانچه مجموعه ای از استخرها با مدیریت متعدد در یک مکان و درکنار یکدیگر واقع شده باشند، مزارع متعدد محسوب خواهند شد.
3-3) چنانچه سهم نمونه برداری مزرعه ای کمتر از تعداد مزارع هر منطقه باشد، بصورت تصادفی مزارعی برای نمونه برداری انتخاب شوند.
3-4) نمونه برداری از هر مزرعه با تعریفی که از مزرعه ارایه گردید، اعم از اینکه آن مزرعه یک یا چند استخر داشته باشد، ضمن اینکه باید حتی الامکان از تمامی استخرها نمونه برداری شود، یک بار نمونه برداری محسوب می گردد.

4- زمان نمونه برداری
نمونه برداری ها در گرمابی از 15 اردیبهشت شروع و در پایان مهرماه به اتمام خواهد رسید و در مزارع سردآبی در تمام سال ادامه خواهد داشت.

5- تعداد نمونه برداری در سال
تعداد کل نمونه برداریهای از مزارع گرمابی و سردآبی هر استان براساس جدول پیوست بوده ( جدول 1 ) که لزوما هر استان ملزم به رعایت آن می باشد.
5-1) براساس منطقه بندی ، سهم منطقه ای ، در صورت نیاز نمونه برداری از آب و موجود زنده توأمان انجام می شود. بعبارت دیگر هر بار که نمونه برداری از موجود زنده انجام می شود، در صورت لزوم نمونه برداری از آب هم صورت می گیرد.

تبصره (1): در صورت بروز هر گونه تلفات در مولدین ، لارو، بچه ماهی و یا ماهیان پرورشی اعم از گرمابی و سردآبی ، بدون استثناء باید نمونه برداری انجام گرفته و عملیات تشخیصی، پیشگیری و درمان به موقع اجرا شود. بعبارت واضح تر هر گونه اقدامات نمونه برداری برای تشخیص و پیشگیری در زمان برز تلفات خارج از سهمیه نمونه برداری باید صورت بگیرد.

ب) نمونه برداری از مراکز تکثیر
1- از کلیة مراکز تکثیر باید نمونه برداری صورت بگیرد. برخلاف مزارع هیچ استثنایی نمی پذیرد.
2- نمونه برداری از مولدین کلیه مراکز تکثیر اعم از گرمابی و سردآبی تنها دو بار در سال، یکبار 30 روز قبل از فصل تکثیر و یکبار در ماهیان سردآبی در تابستان و درماهیان گرمابی در زمستان انجام خواهد شد.

3- نمونه برداری از لارو
از هر پارتی یا بچ لارو و یا مرحله لارو گیری برحسب مورد، لزوماً باید نمونه برداری صورت بگیرد. مثلاً چنانچه مرکزی در 5 مرحله اقدام به تکثیر می نماید، نمونه گیری از هر پنج مرحله الزامی است.

4- چنانچه در مرکزی مکان مرحله بندی، تکثیر و تولید لارو وجود نداشته باشد، نمونه برداری هر 15 روز یکبار از لاروهای تولید شده از بدو شروع لارو تا پایان دوره تکثیر انجام خواهد شد.
1- در نمونه برداریهای معمول، نمونه برداری از آب مزارع بر حسب ضرورت و نظر کارشناس صورت می گیرد.
2- در نمونه برداری از آب مراکز تکثیر لزوماً براساس سهم استانی باید انجام شود.

ج) نمونه برداری از آب
3- استخرهایی که مولدین در آن نگهداری می شوند، مشمول همان ضوابط مربوط به آب مزارع پرورشی است، بعبارت دیگر براساس سهم منطقه ای و مزرعه ای نسبت به نمونه برداری از آن اقدام شود. اما در مورد آبی که وارد هچری ها می شود، در زمان تکثیر نمونه برداری از آب در هر بار مراجعه ضروری است نمونه برداری از لاروها انجام شود.

A) اهداف نمونه برداری
الف) آب
1- درصورت تشخیص کارشناس و نیاز به نمونه برداری از آب مزارع و مراکز تکثیر در هر بار نمونه برداری از آب مزارع پرورشی و مراکز تکثیر فاکتورهای ذیل جستجو و میزان هرکدام تعیین می گردد: NH3 ، NH4 ، PH ، Po2 ، Po5 ، No3 ، No2
o2 ، ، Co2 ، SH2 قیلیلئیت ، سختی ، EC ، کدورت ، COD ، BOD5 ، شوری ، Cu، Fe ، سرب ، جیوه و ....
2- در آب ورودی مراکز تکثیر پارامترهای Fe ، Co2 ، SH2 ، Cu ،سرب ، جیوه و سایر فلزات سنگین در اولویت هستند.
3- در آب داخل استخزهای پرورشی، سایر پارامترهای فوق اولویت خواهد داشت.
4- در نمونه برداری از آب مراکز تکثیر جستجوی عوامل بیماریزای میکروبی، انگلی و قارچی نیز مدنظر قرار گیرد.
5- در مواردی که تلفات نباشد، نمونه برداریهای روتین از آب بسته به منظور کارشناس مربوطه، نوع فاکتور و یا عوامل پاتوژن تعیین می گردد.
6- بسته به نظر کارشناس مربوطه از سهم نمونه برداری آب می توان کاسته و به سهمیه نمونه برداری های دیگر افزود.
8- در موقع بروز تلفات نمونه برداری از آب و تعیین فاکتورهای آن و نیز جستجوی عوامل پاتوژن الزامی است.

ب) ماهیان پرورشی
نمونه برداری از ماهیان گرمابی و سردآبی اعم از بچه ماهی های انگشت قد و یا بزرگتر و یا بچه ماهی های نورس با هدف های تشخیصی معطوف به اولویت های زیر انجام می شود.
ب-1) جستجو ، ردیابی و شناسایی عوامل بیماریزایی باکتریایی با اولویت
1- فلکسی باکتر کولومناریس عامل بیماری کولومناریس
2- فلکسی باکترسایکروفیلا عامل مولد آب سرد و ساقه دمی
3- فلکسی باکتروفلاووباکتریوم عامل مولد بیماری باکتریال آبشش
4- اداواردزیلاتاردا عامل مولد سپتی سمی ماهیان گرمابی (SWWF) و سپتی سمی تورم روده متعفن (FSE) در قزل آلا
5- آئروموناس هیدوروفیلا عامل مولد سپتی سمی آئروموناسی در آزاد ماهیان