پرورش ماهی در سیستم باز

پرورش ماهی در سیستم  باز

منظور از قفس یا كیج بخشی از آب دریا, سراب ,آب پشت سد و… است كه از اطراف و كف توسط ابزارهای مختلفی مثل توری با چشمه های مختلف محصور گردد ودر آن محیط محصور ماهی پرورش داده شود.

اولین بار ماهیگران از قفس برای نگهداری موقت ماهی (تا زمان آماده شدن برای فروش) استفاده می كردند.پرورش در قفس , پدیده ای است نو كه در سالهای اخیر در نواحی ساحلی انجام می شود.

تنوع زیادی در اندازه ها وطرح های قفس دیده می شود. قفس ها با شرایط مختلف محیطی تطابق پذیری زیادی دارند واز آنها به طرق مختلف استفاده می شود.

  1-انواع قفس:

  قفس ها در مقایسه با انواع اولیه آن توسعه زیادی یافته وامروزه انواع وطرح های متنوعی از آنها وجود دارد.

 
چهار نوع قفس وجود دارد: ثابت , شناور, قابل غوطه وری وغوطه ور واستفاده از 2 مدل ثابت وشناور رایج تر است.



 
-قفس های ثابت : از یك كیسه توری تشكیل شده اند كه بوسیله تیرك هایی در كف دریاچه یا رودخانه در آب نگهداری می شود. این قفس ها نسبتاً ارزان وساختن آنها آسان است , ولی از لحاظ اندازه وشكل محدودیت دارند وفقط در محل های كم عمق با بستر مناسب مستقر می شود.

 
-قفس های شناور: كیسه قفس های شناور توسط یك حلقه یا چارچوب شناور نگهداری می شود. كاربرد این قفس نسبت به سایر انواع قفس بیشتر است ومی توان آنها را در اشكال واندازه های مختلف طراحی كرد.

 

-قفس های قابل غوطه وری: كیسه توری یا شبكه های توری قفس قابل غوطه وری , متكی به یك چارچوب یا دكل است ومی تواند در عمق های مختلف آب قرار گیرد. این مزیت باعث می شود كه در شرایط آب وهوایی بد از صدمات در امان باشد. این مدل قفس در زمان آرامش آب , در سطح آب نگهداشته می شود وهنگام بدی آب وهوا درون آب غوطه ور می گردد.

 

-قفس های غوطه ور: قفس های غوطه ور ساده , معمولاً, از تعدادی جعبه های چوبی ساخته می شوند كه در میان آنها شكاف هایی وجود دارد و آب از درون آنها عبور می كند. این قفس ها توسط سنگ یا پایك به بستر آب محكم می شوند.

 

2- معیارهای انتخاب محل استقرار قفس:

 

سه دسته معیار برای انتخاب محل قفس وجود دارد كه باید رعایت شوند:

 

·       بررسی مقدماتی شرایط فیزیكوشیمیایی محیط كه تعیین می كند آیا یك گونه می تواند در آن محیط به لحاظ دما , شوری , اكسیژن , جریان ها و… پرورش یابد یا خیر.

 

·     عواملی هستند كه با موفقیت یك سیستم قفس ارتباط دارند (آب وهوا, محفوظ بودن , عمق وبستر

 

·      بررسی مسائل مربوط به احداث وسوددهی مجتمع پرورشی همانند جنبه های حقوقی , دسترسی , تاسیسات محلی ,امنیت وبحث های اقتصادی _ اجتماعی.

 

 -كیفیت آب محل استقرار قفس :

 

دما , شوری , اكسیژن ,  , گل آلودگی و آلودگی آب پارامترهایی هستند كه قبل از نصب قفس در محل مورد نظر , باید مورد توجه قرار گیرند.هر گونه ماهی در رنج معینی از دما, شوری , اكسیژن و  ...بهتر رشد می كند.

 

میزان گل آلودگی كمتر از 100 میلی گرم در لیتر برای بیشتر گونه ها قابل تحمل است.البته , مدت در معرض قرار گرفتن نیز مهم است.پرورش دهندگان باید از محل هایی كه میزان گل آلودگی بالایی دارند پرهیز كنند.اصولاً رودخانه ها احتمال گل آلودگی بالایی دارند ومقدار مواد جامد معلق آن ها ممكن است به چندین هزار میلی گرم در لیتر برسد.

 

از نقطه نظر پرورش ماهی در قفس ، یك آلوده كننده چیزی است كه به ساختمان قفس صدمه بزند, اثرات منفی روی ماهی های درون قفس یا غذای مصرفی بگذارد یا در بدن ماهی به مقداری جمع شود كه دیگر قابل مصرف نباشد. در نتیجه محل استقرار قفس باید تا حد امكان دور از صنایع ونقاط پر جمعیت باشد تا خطر این آلودگی ها كاهش یابد.

 

3-شرایط محل استقرار قفس:

 

-عمق:

 

قفس های ثابت در مناطق كم عمق دریاچه ها ومخازن یا رودخانه ها ودر عمق های كمتراز 8 متر مستقر می شوند. زیرا پیدا كردن تیرك های بلندتر كه بتواند قدرت كافی برای نگهداشتن قفس ها را در عمق بیشتر را داشته باشد مشكل است.

 

عمق آب برای قفس های شناور چندان مهم نیست اما با افزایش عمق , هزینه ها ومشكلات مهار كردن بالا می رود. برای اكثر انواع پرورش در قفس , قفس ها باید در عمق كافی مستقر شوند تا تبادل آب حداثر باشد, ودر عین حال كف قفس به اندازه كافی با بستر فاصله داشته باشد.

 

در اثر رسوب مواد زاید در زیر قفس وكیفیت آب اطراف قفس نامساعد می شود, بنابراین بهتر است ماهی های درون قفس را 4 الی 5 متر بالاتر از رسوبات نگهداری كرد.

 

عمق مناسب را می توان با ابزارهایی ساده مثل نخ وشاقول یا پیچیده مثل اكوساندردبه سرعت تعیین كرد.

 

قفس های شناور این مزیت را دارند كه می توان آنها را به آب های عمیق تر منتقل كرد.

 

 -بستر:

 

وضعیت بستر, روی انتخاب طرح قفس تاثیر می گذارد. درآب های شیرین فرو كردن پایه های قفس ثابت مشكل است واز قفس های شناور استفاده می شود.

 

اهمیت دریا با بستر صخره ای وجود جریان لایروبی كننده مناسب وكمترین احتمال ایجاد مولد زائد می باشد.

 

ولیكن مهاركردن قفس در این محل ها مشكل است.

 

 -جریان آب:

 

تبادل خوب آب هم از لحاظ تامین اكسیژن وهم از لحاظ برطرف كردن مواد زائد حاصل از سوخت و ساز, اهمیت دارد.

 

سرعت آب بین 1/0 تا 5/0 متر در ثانیه مناسب است وسرعت های متوسط بین 2/0 تا 3/0 نیز نتایج رضایت بخشی نشان داده اند. با افزایش سرعت جریان آب هزینه های مهار وساختمان قفس افزایش می یابد.

 

 4-مواد مناسب ساخت قفس:

 

مواد مناسب برای ساخت كیسه قفس باید دارای شرایط ذیل باشند:

 

- قوی

 

- سبك

 

-مقاوم در برابر پوسیدگی , ساییدگی وهوازدگی

 

-مقاوم در برابر مواد چسبیده به تور

 

- راحتی كار وقابل تعمیر بودن

 

-خاصیت كشیدگی زیاد

 

- بافت صاف وغیر خشن برای ماهی

 

- ارزان

 

یك ماده تمام كیفیت های ذكر شده را ندارد اما بی شك بعضی مواد برای برخی گونه ها محل ها و هدف ها مناسبترند. عموماً كیسه قفس را از توری های قابل انعطاف كتابی یا نایلونی می دوزند بعلاوه از شبكه های توری غیر قابل انعطاف , از مواد مختلف وبه اشكال مختلف برای مكان وهدف های مختلف استفاده می شود.

 

تور مناسب قفس باید مقداری سنگین تر از آب باشد تا به راحتی از حلقه شناور آویزان شود وبه قدركافی محكم باشد وتوانایی تحمل وزن مقداری ماهی را در هنگام بالا كشیدن تور در زمان صید داشته باشد.

 

5-جنبه های پرورش در قفس:

 

از قفس می توان در پرورش متراكم , نیمه متراكم وگسترده استفاده كرد. در پرورش گسترده , ماهی ها متكی به غذاهای طبیعی و قابل دسترس آبی هستند ولی در روش های متراكم ونیمه متراكم غذای دستی كاربرد دارد.

 

در پرورش گسترده ونیمه متراكم در قفس , از گونه ماهی های علفخوار و همه چیزخوار ودر پرورش متراكم از گونه های گوشتخوار استفاده می شود. بیش از 130 گونه ماهی و12 گونه میگو , خرچنگ دریایی وخرچنگ معمولی در قفس پرورش داده می شوند.

 

گونه انتخابی پرورش تجاری در ایران ماهی قزل آلا رنگین كمان است.

 

ماهی قزل آلا براحتی به غذای دستی عادت كرده وارزش اقتصادی بالایی دارد وهمچنین تهیه بچه ماهی به مقدار مورد نیاز براحتی امكان پذیر است.

 

-طول دوره پرورش:

 

در كشور ما با توجه به دمای آب , پرورش دهندگان ماهی در قفس بین 4-8 ماه فرصت دارند تا ماهیان مزارع خود را به وزن بازار برسانند.

 

-حمل ونقل ورهاسازی ماهی در قفس :

 

24-48 ساعت قبل از حمل ونقل بچه ماهی ها , غذادهی قطع می شود وبوسیله مناسبی بچه ماهی ها به محل استقرار قفس منتقل می شوند. پس از رسیدن وسیله حمل ونقل ماهی به منبع آبی , یا قفس را به كنار ساحل نزدیك كرده وماهی ها را توسط لوله های پلاستیكی یا برزنتی به داخل قفس تخلیه می كنند یا اینكه ماهی ها را توسط قایق به محل مورد نظر می برند.

 

پیش از رهاسازی باید دمای آب ماهی با دمای محیط جدید تقریباً برابر باشد.بلافاصله پس از انتقال ماهی در قفس , نباید به آن ها غذا داد.

 

بر مبنای تولید نهایی هر قفس ومحاسبه تعداد تلفات , ماهی ها را در قفس رهاسازی می كنند.

 

-غذادهی در قفس:

 

از غذادهی در هنگام سرما یا گرمای شدید وهنگام طوفان خودداری شود, زیرا ماهی ها در این مواقع اشتهای مناسبی ندارند. ماهی های قفس را بایستی به زمان های مشخص غذادهی عادت داد. متوسط طولی ووزنی هر ماهی غذا با سایزمشخصی استفاده می شود. از دادن غذا در مواقع تاریكی یا كدورت آب باید خوددداری شود.

 

-صید ماهیان در قفس:

 

صید ماهی های قفس, براساس چرخه تولید, یا به صورت یك جا یا به صورت مرحله ای انجام می شود. اگر ماهی ها در زمان رهاسازی یك وزن باشند، یكجا برداشت وبه بازار ارسال می شوند اما اگر ماهی ها درهنگام رهاسازی اختلاف وزن داشته باشند یا در دوره های مختلف رهاسازی شده باشند ودر دوره های مختلف به وزن بازاری برسند , مرحله ای صید می شوند.24 ساعت قبل از صید غذادهی قطع می شود.

 

برای صید ماهی از قفس ، تور را بالا می كشند، تا حدی كه ماهی ها در یك حجم كوچك از آب جمع شوند سپس با یك ساچوك ماهی ها را از داخل تور خارج می كنند. در قفس های بزرگ ، از چرثقیل بای بالا كشیدن تور استفاده می شود.

 

عملیات بعدی ، جایگزاری قطعات خرد شده یخ لابلای ماهیها وفرستادن آنها به بازار مصرف است.

 

6-رعایت چند نكته مدیریتی در طول دوره پرورش در قفس:

 

-بررسی كیفیت آب:

 

آگاهی از كیفیت آب در طول دوره پرورش بخصوص برای مزارع قفس كه به صورت متراكم در آن ماهی پرورش داده می شود اهمیت زیاد دارد.

 

مهمترین پارامترهای آب اكسیژن محلول ودماست . دما باید به طور روزانه در اول صبح وسط روز واوایل شب , اندازه گیری ودر جدول مشخصی ثبت شود. اندازه گیری سایر پارامترها از قبیل عمق شفافیت , PH ,نیتروژن نیز الزامی است.

 

- بیومتری ماهی ها:

 

به منظور آگاهی از میزان رشد ماهی های قفس , بایستی در فواصل منظم از ماهی ها نمونه گیری ووزن وطول آنها تعین شود.

 

- بهداشت ودرمان ماهی ها:

 

آگاهی از سلامتی ماهیان پرورشی در طول دوره قابل اهمیت است. هر گونه تغییر در ظاهر , پوست , چشم , باله ها ودم مهم و می تواند علامت بیماری باشد . جمع آوری ماهی های مرده در قفس می تواند در جلویری از سرایت بیماری كمك كند.

 

جهت جلوگیری از شیوع بیماریهای مسری پرورش دهندگان باید نكات بهداشتی را رعایت نموده وباكارشناسان بهداشت مشاوره نمایند.

 

-تعمیر ونگهداری قفس:

 

  قفس در اثر طوفان ,جانوران شكارچی , اشیای شناور روی آب , كشتیرانی ودزدان فرسوده وخراب شده وبرای استفاده مجدد در فصول بعدی پرورش نیاز به تعمیر دارد.

 

پارگی های كوچك توری قفس را می توان با نخ های ابریشمی , در محل ترمیم كرد, اما اگر صدمه دیدگی زیاد باشد باید كیسه تور تعویض شود یا در ساحل تعمیر گردد.

 

برای جلوگیری از گرفتگی چشمه ها وتعویض سریعتر آب در قفس , بهتر است همراه با افزایش وزن ماهی ها , بویژه در محیط های دریایی كیسه های توری رابا توری چشمه بزرگتر تعویض كرد

عوامل بیماری زا در ماهیان

عوامل بیماری‌زا در ماهیان به طور کلی به چهار گروه تقسیم می‌شوند :

a- عوامل ویروسی

b- عوامل میکروبی (باکتریایی)

c- عوامل قارچی و جلبکی

d- عوامل انگلی

که به طور کلی هر گروه از عوامل بیماری‌زا دارای نشانه‌های خاصی در ماهیان هستند به عبارت دیگر عوامل بیماری‌زا پس از پیشرفت، تغییراتی در رفتار ماهی ایجاد می‌کنند که اغلب با برخی نشانه‌های ظاهری همراه است.

از جمله تغییرات خاصی که ماهی مبتلا به بیماری از خود بروز می‌دهد، عبارت‌اند از:

از دست دادن اشتها، پراکندگی غیر طبیعی در استخر مانند شنا در سطح آب، جمع شدن در کنار استخر یا جمع شدن در قسمت های ورودی و خروجی آب استخر، چرخیدن و از دست دادن تعادل، سست شدن و از دست دادن توانایی تحمل فشارهای عادی و ...

از جمله علایم فیزیکی که ممکن است در بدن ماهی بیمار ظاهر شود نیز عبارت‌اند از:

بی رنگ شدن برخی از نواحی بدن، ورم بدن یا برانشی‌ها، برجسته شدن چشم، خراشیدگی یا زخم روی سر، بدن و باله ها، تغییر رنگ بافت‌ها مانند کم رنگ شدن کبد و کلیه، خونریزی در برخی بافت‌ها و ...

منبع: ویكی پدیا

مشخصات خوراك قزل آلا

تقسیم بندی انواع خوراك مورد استفاده در پرورش ماهی قزل آلا:   

برای پرورش قزل آلا برای پرواربندی به 3 نوع خوراك نیاز داریم كه به صورت مختصر تو این پست دربارش توضیح میدم(البته از خوراك مرحله ی مولد صرف نظر می كنیم).
انواع خوراك:

1- SST (استارتر)

2- FFT (مرحله رشد)

3- GFT (مرحله پرواری)

SST: یا خوراك استارتر كه برای بچه ماهیان استفاده می شود كه به ماهیان زیر 15 گرم داده می شود و بایستی در حداقل 5 نوبت تغذیه شود.

FFT1: یكی از دو  بخش خوراك دوره ی رشد می باشد كه به ماهی با وزن 15-25 گرم داده می شود، به شكل پلت داده می شود و 5 وعده در روز تغذیه می شود.

FFT2: خوراك دوره رشد محسوب می شود ، وزن ماهی 25-50 گرم است، شكل خوراك به صورت پلت است، 5 وعده در روز تغذیه شود.

GFT1: خوراك مرحله پرواربندی است، وزن ماهی در این دوره 50-100 گرم است، شكل خوراك پلت می باشد، 4 وعده تغذیه می شود.

GFT2: خوراك مرحله پرواربندی است، وزن ماهی در این دوره 250-100 گرم است، شكل خوراك پلت می باشد،3 وعده تغذیه می شود.

GFT3: خوراك مرحله پرواربندی است، وزن ماهی در این دوره 250-1000 گرم است، شكل خوراك پلت می باشد،3 وعده تغذیه می شود.

در این دوره( پرواربندی) می تونین كمی بیشتر از این مقدار هم به ماهی خوراك دهی كنید تا زمانی كه سیر شوند( هر چند ما توصیه نمی كنیم).

و خوراك دوره ی مولد كه BFT می باشد كه برای كسانی كه می خواهند از مولد، بچه ماهی بگیرند استفاده می شود لذا بایستی وزن ماهی 1000-4000 گرم بوده و یك بار در روز خوراك دهی كافی است.

* اگر در مورد تغذیه سوال خاص دارین در بخش نظرات مطرح كنین، سعی می كنم در پست های آینده جدول كامل خوراك دهی را با مشخصات آنالیزی اون تهیه كنم و بزارم، در ضمن این نوع تغذیه به صورت توصیه ای و تقریبی بوده و بر اساس شرایط ماهی و منطقه قابل دستكاری است.

ادرار رقیق شده انسان رشد ماهی را تسریع می‌كند!

ادرار رقیق شده انسان رشد ماهی را تسریع می‌كند!

یك محقق هندی به تازگی دریافته است كه پلانكتون هایی كه برای تغذیه ماهی ها پرورش داده می‌شوند اگر در ادرار رقیق شده انسان پرورش بیابند هم عمر طولانی تر خواهند داشت و هم بیشتر زاد و ولدی كنند و رشد سریعتری دارند. به گزارش سرویس «علمی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)،بارا بیهاری جانا، محقق دانشگاه كالیانی در هند و دستیاران وی به عنوان بخشی از این تحقیق آبهای زمینی را با ادرار انسان تركیب كرده و آن را به زوپلانكتون مونیا میكرورا اضافه كردند .

كه اغلب این نوع پلانكتون برای تغذیه ماهی هایی كه به صورت تجاری پرورش داده می‌شوند، مورد استفاده قرار می‌گیرد.
این محققان همچنین تاثیر تركیبات دیگری را نیز مانند فضولات گاو، ادرار گاو و فضولات پرندگان بر روی پرورش و رشد ماهی ها مورد بررسی و ازمایش قرار دادند.
بررسیها نشان داد كه پلانكتونهای جوان كه در ادرار انسان پرورش می‌یابند تولید مثل خود را حداقل چهار روز زودتر از آنهایی كه در تركیبات دیگر پرورش یافتند آغاز می‌كنند.
پلانكتونها در این محیط همچنین طول عمر بیشتری دارند و نوزادان بیشتری تولید می كنند.
به گفته محققان، ادرار انسان حاوی مقادیر زیادی تركیبات نیتروژنی است كه به سرعت تخریب شده و اسیدهای آمینه و مواد معدنی آزاد می كنند و جلبكها را بارور می كنند و در نهایت پلانكتونها از جلبكها

آویشن خاصیت قارچ زدایی از آبزیان را دارد!

آویشن خاصیت قارچ زدایی از آبزیان را دارد!

رییس موسسه مركز تحقیقات شیلات ایران گفت: عصاره گیاه آویشن شیرازی خاصیت دارویی و قارچ زدایی برای انواع گونه آبزیان را دارد.
دكتر عباسعلی مطلبی روز یكشنبه درگفت و گوباخبرنگار علمی ایرناافزود:
آبزیان موجودات زنده ظریفی هستند كه شدیدا تحت تاثیر عوامل بیماری‌زا قرار می‌گیرند و بیماری‌های متفاوت با عوامل قارچی و ویروسی زیادی به سراغشان می‌آید.

وی اظهار داشت: برای جلوگیری از عوامل باكتریایی قارچی یا ویروسی بین ماهیان و آبزیان از مواد شیمیایی استفاده می‌شود و امروزه هم همچنان ادامه دارد.
مطلبی گفت: اما بعد از انجام تحقیقات متعدد بر روی این مواد مشخص شد این مواد به عنوان باقیمانده سم و دارو در بدن آبزیان باقی می‌ماند و این محصول مورد تغذیه‌انسان قرار می‌گیرد كه می‌تواند برای سلامتی انسان مضرباشد.

به گفته رییس موسسه مركز تحقیقات شیلات ایران، ماده ضدعفونی‌كننده "ماراشیتگرین یا ماراشیت سبز" یكی از این مواد ضد عفونی‌كننده شیمیایی است كه استفاده آن در مراكز پرورش آبزیان ممنوع شده است.

وی ادامه داد: موسسه تحقیقات شیلات برای رسیدن به محصولی دارویی برای از بین بردن عوامل قارچی و ویروسی آبزیان كه هیچ‌گونه ماندگاری و عوارض نداشته باشد، استفاده از داروهای گیاهی را مورد توجه قرار داد.

مطلبی افزود: در پی این امر موسسه تحقیقات شیلات مطالعه برروی چند گیاه با خصوصیات دارویی را آغاز كرد كه خوشبختانه بعد از انجام تحقیقات متوالی به عصاره گیاه آویشن شیرازی دست یافت كه می‌توان از آن به عنوان داروی ضد عفونی‌كننده واز بین برنده قارچ و ویروس بیماری در آبزیان استفاده كرد.

رییس مركز تحقیقات شیلات ایران اظهار داشت: عصاره این گیاه در مزارع ماهیان سردابی، خاویاری و میگو كاربرد دارد.

وی اضافه كرد: عصاره گیاه آویشن بعد از تزریق به ماهیان مورد تست و آزمایش قرار گرفت و مشخص شد كه قارچ و عوامل باكتری زا را به میزان بسیار قابل قبول حتی بیشتر مواد ضدعفونی‌كننده شیمیایی از بین می‌برد.

وی تصریح كرد: این تحقیق به عنوان پروژه ملی در سطح كشور تعریف شده و در برخی از مراكز پرورش آبزیان استفاده می‌شود و به زودی به تولید انبوه خواهد رسید.

مطلبی گفت: موسسه تحقیقات شیلات ایران همچنین در حال تحقیق بر روی انواع گونه گیاهی دیگر از جمله گل میخك و شمعدانی در خصوص خاصیت دارویی آنان است.

اهمیت مدیریت بهداشتی آبزیان

اهمیت مدیریت بهداشتی آبزیان


ترجمه و تنظیم:دكتر ایرج نامداری – اداره كل دامپزشكی استان فارس

به باور آبزی پروران عرضه ماهیان پرورشی روز به روز با تقاضای بیشتر مصرف كنند گان مواجه شده است.این امر طبیعی به نظر می رسد كه مردم ، تولیدات بهداشتی با کیفیت استاندارد را می پسندند.امروزه علاوه بر بیماریهای عفونی ، باقیمانده های سموم کشاورزی،داروهای دامپزشکی ،فلزات سنگین ، مواد آلی و غیر آلی نیز در آبزیان از چالشهای مطرح بوده و ضروری  است که تولیدات شیلاتی از هر دو نظر اقتصادی و بهداشتی مد نظر قرار گیرند.در مزارع پرورشی ، در صورتی که خسارت ماهیان تلف شده ، هزینه درمان و کاهش میزان رشد ماهیانی که بعد از بیماری بهبود می یابند ، محاسبه شود منجر به افزایش قیمت تولید و سود کم آبزی پروران  می گردد.

ماهیان معمولا" در معرض عوامل بیماریزا و پاتوژن های بالقوه قرار دارند اما در بیماریهای آنها یک ارتباط  ساده بین پاتوژن ها و ماهی رخ نمی دهد ،بلکه در مزارع متراکم ، شرایط محیطی باعث استرسهای قابل توجه شده و ماهیان را به طیف وسیعی از پاتوژن ها حساس می نماید.در آبزی پروری ، می توان با مدیریت مطلوب بهداشتی بسیاری از پاتوژن های بالقوه و بیماریهای عفونی را کنترل و موجبات ارتقاء بهداشتی تولیدات را فراهم نماییم .موفقیت در برنامه مدیریت بهداشتی آبزیان با پیشگیری از بیماریها آغاز شده و با اجرای اقدامات صحیح بهداشتی کامل می گردد. برنامه مدیریت بهداشتی می تواند در سراسر جهان برای تولید ماهیان سالم مورد استفاده قرار گیرد.

 

نظر به رشد سریع ماهیان پرورشی به عنوان یکی از بخشهای مهم تولید غذا مطرح بوده  که با توسعه و تکمیل آن می توان جانشینی مناسب برای ماهیان دریائی به حساب آورد. در سالهای اخیر میزان تولید ماهی و میگوی مزارع از نظر مقدار و ارزش افزایش یافته و با توجه به تولیدات جهانی كه سالیانه نزدیک به 10 میلیون تن تخمین زده می شود ، سهم تولیدات آبزی پروری كشورها کمی بیشتر از 12% کل تولید جهانی می باشد.اگر چه سهم تولیدات مزارع پرورشی پایین است، ولی اهمیت آن در مقایسه با تولیدات آبزیان سایر کشورها بسیار مهم قلمداد می گردد.ویژگی های منطقه ای ،فرهنگی و تاریخی هر كدام در اساس تولید و میزان توسعه آبزی پروری تاثیر داشته و از طرفی در سنتهای تاریخی مردم آسیا در امر پرورش ماهیان دارای جایگاه قابل توجهی می باشد.

در سالهای اخیر میزان تولید ماهیان پرورشی در اروپا افزایش چشمگیری داشته و برای مثال در كشورهایی نظیر نروژ و فرانسه با تولید زیاد (هر کدام 20% )، ایتالیا (16% )، اسپانیا(10%)، انگلستان(6.5%) ،هلند(6%) کل تولید اتحادیه اروپا را دارا می باشند.

در اروپا ماهیان پرورشی شامل آزاد ماهیان (salmon)که در قفس های دریائی پرورش می یابند و دیگر ماهیان(sea bass, sea bream ,turbot) ،قزل آلای رنگین کمان پرورشی ، ماهی کاراس در مزارع اقلیمی و لای ماهی (crucian carp , tench) و مار ماهی و تیلاپیا (eel , tilapia) در مزارع متراکم مدار بسته  پرورش می یابند.

برنامه تولید پروتئین های حیوانی بدون در نظر گرفتن بیوسكیوریتی و مسائل بهداشتی راه به جائی نخواهد برد و همواره بیماریهای آبزیان بعنوان یك فاكتور مهم مطرح می باشند.

بیماریهای ماهیان ، شامل بیماریهای غیر عفونی (محیطی ،تغذیه ای، ژنتیکی) و بیماریهای عفونی می باشند که بیماریهای عفونی به علت مسری بودن دارای  جایگاه ویژه ای بوده و در صورتی که خسارت ماهیان تلف شده ، هزینه درمان و کاهش میزان رشد ماهیانی که بعد از بیماری بهبود می یابند ، محاسبه شود منجر به افزایش قیمت تولید و سود کم آبزی پروران  می گردد.

البته با توجه به اطلاعاتی  که اخیرا" از سیستم پرورشی سایر حیوانات بدست آمده ، نشان می دهد که آنها نیز دستخوش چنین بیماریهای واگیردار می گردند.با افزایش مزارع ماهی و معرفی گونه های جدید و مبادلات تجاری شرایطی را به وجود آورده ، که افزایش بعضی از بیماریهای عفونی اجتناب نا پذیر است.

ارزیابی میزان خسارت واقعی در مزارع متراکم و پر استرس مشکل بوده و به فاکتورهای متعددی بستگی دارد.اگر چه برآورد می شود که 10% ماهیان در اثر بیماریهای عفونی تلف می گردند ،بعلاوه عفونت هایی نیز در اثر آلودگی های خوراک به میکروارگانیسمهای پاتوژنیک پدید می آیند ، که دارای مخاطرات قطعی در تولیدات آبزیان می باشند.بطور کلی این مخاطرات با شرایط و وضعیت محیطی ، انواع ماهیان مزرعه و عادت فرهنگی در مورد تهیه و مصرف خوراک بستگی دارد.

بیماریهای عفونی بعلت ارگانیسمهای پاتوژن ( انگل ها ، باکتری ، ویروس و قارچ)پدید می آیند، که در محیط مزرعه وجود دارند و یا توسط ماهیان حامل وارد محیط می گردد. در حقیقت ماهیان معمولا" در معرض پاتوژن ها و یا پاتوژن های بالقوه قرار دارند ، اما در بیماریهای ماهی یک ارتباط ساده بین میکروارگانیسم و ماهیان رخ نمی دهد ،بلکه در نتیجه یک سری فعل و انفعالات متغیر بین پاتوژن و محیط و میزبان اتفاق می افتد.بسیاری از خصوصیات پاتوژن ها بطور مستقیم در گسترش بیماری مرتبط بوده و بدین صورت است كه میكروارگانیسمهای اجباری (obligate) همیشه باعث عفونت در میزبان گردیده  و میكروارگانیسمهای اختیاری (facultative) كه در غیاب میزبان زنده می مانند.

ویرولانس پاتوژن بستگی به استرین ،بیوتایپ و سروتایپ یا ژنوتایپ عامل بیماری دارد.رخداد بیماری در اثر فعل و انفعالات پاتوژن و ماهی که به چندین فاکتور میزبان مانند سن ،اندازه ، مرحله رشد ، تغذیه ، وضعیت تولید مثل و دفاع ایمنولوژیک بستگی دارد.علاوه بر آنها فاکتورهای مستعد کننده زیادی وجود دارند که در گسترش بیماری دخالت می کنند.در مزارع متراکم ، شرایط محیطی نا مناسب (کیفیت پایین آب ،تغییرات درجه حرارت آب ، کیفیت پایین خوراک ،تراکم ، حمل و نقل و غیره ) معمولا" تولید شده و در این وضعیت استرس قابل ملاحظه ، موجب ایجاد حساسیت زیاد ماهیان به طیف وسیعی از پاتوژن ها می گردد.

یكی از مهمترین فاكتورها ،کیفیت آب می باشد که در مدیریت بهداشتی ماهیان مد نظر قرار می گیرد ، زیرا کلیه فعالیت های بدن ماهی از قبیل تنفس ،تغذیه و رشد ،دفع مدفوع ، نگهداری تعادل نمک و تولید مثل در آب انجام می شود.تعیین پارامتر های فیزیکی و شیمیائی آب در مزارع آبزی پروری بسیار حیاتی بوده و بیماریهای غیر عفونی اغلب در اثر کیفیت پایین آب پدید می آیند.بنا بر این تعیین میزان اکسیژن محلول در آب ، میزان PH ، میزان مواد دفعی از فاکتورهای مهمی است که می بایست ملاحظه شوند.میزان اکسیژن محلول از سایر عوامل حیاتی تر بوده و به منشاء و تغییرات درجه حرارت و نیاز بیولوژیکی آب(در اثر غلظت بالای باکتریها و مواد فاسد) بستگی دارد.PH آب می بایست ثابت و همواره زیر 7 قرار داشته باشد.تولید مواد دفعی نیز بایستی در حد پایینی باشد زیرا در صورت حضور بیش از اندازه کربن دی اکسید که برای اکثر ماهیان مسموم کننده است و همچنین آمونیاک که باعث بالا رفتن PH در حد 7.5 می گردد.از طرف دیگر آب معمولا" وسیله انتقال میکروارگانیسم هاست که می توانند پاتوژن بالقوه برای ماهی و انسان باشد.میزان آلودگی تولیدات شیلاتی  به شرایط محیطی و کیفیت میکروبیولوژیکی آب مزارع بستگی دارد.دو گروه بزرگ از میکروارگانیسم ها که در بهداشت عمومی بسیار مهم هستند و میتوانند در تولیدات آبزی پروری آلودگی ایجاد نمایند.آنها معمولا" در محیط به صورت طبیعی وجود دارند ، و یا توسط مدفوع انسان و یا حیوانات اهلی به محیط وارد می شوند.میکروارگانیسم های غیر بومی می توانند بوسیله آلوده کننده های غیر قابل اجتناب مانند پرندگان و موجودات خاکزی که موجب آلودگی آبهای مزارع شوند. تعداد قابل توجهی از این عوامل بیماریزا ممکن است از طریق پوست و یا لوله گوارشی ماهیان  به عنوان مشكلات بهداشتی برای مصرف کنند گان مطرح گردند.

بعلاوه بعضی از این عوامل برای ماهیان فوق العاده پاتوژن محسوب می شوند.در حقیقت انتقال بعضی از بیماریها در برخی نواحی به علت مزارع پر تراکم که از آب آلوده صنایع مجاور استفاده می کنند ، صورت پذیرد.

علاوه بر وضعیت بهداشتی مزارع ، تغذیه نقش مهمی را در اقتصاد آبزیان پرورشی بر عهده دارد.در حقیقت اختلالات تغذیه ای و بیماریهای عفونی و رکود بازار به همدیگر وابسته هستند.واضح است که سلامت ماهیان به وضعیت تغذیه آنها بستگی دارد و ارتباط روشنی بین رنجوری (در اثر نرسیدن خوراک به بدن) و بیماری وجود دارد. در اثر رنجوری حساسیت ماهیان به عفونتها افزایش یافته و با تقلیل دفاع ایمنی بدن در معرض پاتوژن های مهاجم قرار می گیرد.بدین گونه شرایط ضعف و رنجوری  ماهیان ، زمینه مستعدی را برای عفونتها فراهم نموده و بعلاوه عفونتها نیز با تغییرات در جذب مواد غذایی در روده ها موجب عدم جذب مواد غذایی مورد نیاز درونی می گردد.تشخیص بیماریهای تغذیه ای مشکل بوده و به آزمایشات هیستوپاتولوژیک و آنالیز آزمایشگاهی تکیه می شود. اکثر مزارع پرورش ماهی از خوراک تهیه شده کارخانجات و جدول غذایی آنها استفاده می کنند و بیماری های تغذیه ای در اثر پر خوری و یا بی غذایی كمتر گزارش شده است.هر چند که کمبودهای تغذیه ای بخصوص کمبود ویتامین گهگاهی تشخیص داده می شود.

بیماریها در جمعیت های طبیعی و عادی رخ داده و گاهی نیز در غیاب بیماری پاتوژن ها می توانند حضور داشته باشند.نظر به این که از بین بردن کلیه پاتوژن ها غیر ممکن است ، دانستن این که چگونه مخاطرات بیماریهای عفونی را تقلیل دهیم ، حائز كمال اهمیت می باشد.

تا اندازه ای ، درخواست اقدامات بهداشتی و پیشگیری کننده شرایط محیطی همانند مدیریت بهداشتی ماهیان ، مراعات اصول بهداشتی و روند کنترل بیماری از فاکتورهای حیاتی پیشگیری از بیماریهای ماهیان می باشند.

آبزی پروری دارای این مزیت است که امکانات کنترل در سیستم تولیدی وجود دارد و با مدیریت بهداشتی مطلوب میتوان بیشتر مخاطرات بالقوه را در سطح تولید کنترل نمود.بازدید و مشاهده روزانه رفتار ماهیان و فعالیت تغذیه ای در ردیابی مشکلات قبل از بروز بیماری بسیار کمک می نماید.وضعیت و موقعیت های استرس زا که در اثر تغییر مکان و تراکم بیش از حد پیش می آید می تواند موجب بروز بیماری های ماهی بوسیله انگل ها و باکتریها گردد.آب نیز یکی از اجزای حیاتی در مزرعه بوده و می بایست بطور کامل از نظر شیمیائی (میزان اکسیژن ، آمونیاک ، نیترات وPH  ) و آنالیز میکروبیولوژیک بررسی شود.

 

مراعات اصول بهداشتی شامل ضدعفونی در بین گروه های مختلف ماهی و پاک نمودن استخرها و ضدعفونی وسایل و تجهیزات کارگران و یا آب مطرح می باشد. بعضی از بیماریهای عفونی ، بویژه بیماریهای قارچی پوست و عفونتهای باکتریائی و انگلی اغلب به انباشتگی مواد آلی در استخرها نسبت داده می شود.استخرها ممکن است مطابق اصول بهداشتی زه کشی (استخرهای خاکی)، خشک و گاهی با موادی مانند آهک هیدراته ضدعفونی گردند.وسایل قبل از استفاده در استخرها می بایستی کاملا" خشک و یا با مواد شیمیائی ضدعفونی گردند.ضدعفونی چکمه ها ضروری بوده و در مدخل ورودی  ساختمان ها و بین قسمتهای مختلف لازم است که کارگران دستهای خود را با صابون ضدعفونی کننده شستشو نمایند.توصیه های تکنولوژیکی تصفیه آب و کاربرد پروبیوتیکها و محرک های رشد از روشهای مهمی هستند که در بهبود کیفیت محیطی آبزی پروری لازم می باشند.

به منظور پیشگیری از گسترش بیماریهای ویروسی و باکتریال اپی زئوتیک که از طریق تغییر مکان ماهیها ، تخمها و یا با انتقال آب در بین مزارع مختلف پدید می آید ، قرنطینه و صدور گواهی بهداشتی که بخشی از برنامه کنترل بیماریها است ، بسیار مهم تلقی می گردد. این اقدامات بهداشتی ، بایستی به عنوان یک خط دفاعی در برابر انتقال ماهی و یا میگوی اگزوتیک که امکان آلودگی دارد، عمل نماید.این قبیل اقدامات می تواند در زمینه یک ناحیه پهناور ، کشور و یا در جهان گسترش نموده و نواحی عاری از بیماری (free disease areas ) بنا نهاده شده است.وجود سرویس های مشاوره ای و گسترش لیست پاتوژن های مورد تایید که در هر ناحیه روی آنها موافقت شده ، استاندارد نمودن تکنیکهای تشخیصی و صدور گواهی های بهداشتی بسیار ضروری و در این فیلد پر اهمیت می باشند.در بخش تحقیقاتی ایجاد شیوه های تشخیصی سریع و بی خطر و بهبود روشهای درمانی در بیماریهای حاد مورد نیاز است. طی سالهای اخیر چندین مطالعه انجام شده و کاربرد تکنیکهای  مولکولی حساس و سریع را به منظور جداسازی پاتوژن های مهم (تشخیص آنهایی که با روشهای مرسوم مشکل است)ارائه می دهند.

کاوش از طریق DNA و آزمایشات PCR با موفقیت جهت پایش حضور پاتوژن ها در محیط ، بافتهای بدن و تخمهای ماهی گسترش یافته است.سایر تکنیکهای بر مبنای DNA به عنوان مثال ریبوتایپ ، وrandomly amplified polymorphic DNA و ژل الکتروفورز(pulsed-field gel electrophoresis of DNA) که روشهای مهمی جهت ارتباط ژنتیکی بین پاتوژن های ایزوله شده از نواحی مختلف جغرافیائی بکار رفته و سپس در مطالعات اپیدمیولوژیک مورد استفاده قرار می گیرند.بیماریهای باکتریائی را می توان با استفاده از شیمیوتراپی و واکسنها کنترل نمود.داروهای عمده آنتی میکروبیال که در آبزی پروری مورد استفاده قرار می گیرند ، آنتی بیوتیکها و ترکیبات سنتتیک می باشند.

همچنانکه مشخص گردیده بسیاری از باکتریهای پاتوژن در محیط و یا در ماهیان حامل متعلق به نواحی آلوده می باشند ، معمولا" پیشگیری داروئی یک از راههای عملی در مزارع ماهی ممکن است جهت جلوگیری از گسترش بیماری عفونی بکار رود.بعلاوه از این عوامل آنتی میکروبیال نیز برای محرک رشد (تتراسیکلین ها) استفاده می شود.در نتیجه عمل سوء این داروهای آنتی میکروبیال موجب افزایش مقاومت داروئی در بین باکتریهای پاتوژن ماهی در طول سالیان گذشته شده است.این مقاومت ها ضمن کاهش تاثیر کنترل بیماریهای ماهی ، ممکن است به عوامل پاتوژن انسانی نیز منتقل گردد.مسئله مهم دیگر گذشته از باقی ماندن این مواد در محیط ، موجب انباشتگی آنها در گوشت ماهی می گردد.کاربرد داروها در مزارع پرورش ماهی یکی از مسائل جدی در سال 1990 بوده است.  در اثر فشار پزشکان و طرفداران محیط زیست و انجمنهای مصرف کنند گان ،تدوین و تصویب قوانین شدید درخواست شده و موجب تقلیل مجوز داروهای آنتی میکروبیال در مزارع پرورش ماهی گردیده است.اگر چه در اکثر کشورهای تولید کننده ماهی استفاده از این داروها سریعا" در مزارع کاهش یافته ولی از آنتی بیوتیک ها و داروهای جدید می توان در درمان عفونتهای حاد استفاده نمود و لازم است همکاری گسترده و قابل توجهی بین کارخانجات صنایع غذایی و داروسازی ایجاد شود.

واکسیناسیون در ماهیان شق دیگری از برنامه کنترل بیماریهای عفونی است و موجب کاهش استفاده داروهای آنتی میکروبیال می گردد.در سالهای اخیر با توجه به شناخت بیشتر سیستم ایمنی ماهیان و تشخیص فاکتورهای ویرولانس در پاتوژن های اصلی ،واکسیناسیون ماهی متداول شده است.واکسنهای زنده و تخفیف حدت یافته با تحریک ایمنی وابسته سلولی و انتشار موثر آنتی ژن در جمعیت، دارای مزایای فراوان بالقوه در پیشگیری از بیماریهای عفونی را دارد.هر چند که کاربرد واکسنهای زنده و تخفیف حدت یافته در مزارع آبزی پروری با بحث های زیادی مواجه شده و بیشتر منابع موثق استفاده آنها را، به علت امکان گسترش مخاطرات غیر قابل کنترل در محیط ، نا درست می دانند.

واکسنهای تجارتی قابل استفاده بر علیه باکتریهای مختلف (یرسینیا روکری ،آئروموناس سالمونیسیدا ، ویبریو آنگوئیلاروم ،ویبریو اردالی ،ویبریو سالمونیسیدا ،ادواردزیلا ایکتالوری )می باشد.این باکتریها در محیط آب گوشتی کشت و بوسیله فرمالین کشته می شوند و اغلب دارای مواد تقویت کننده ایمنی بوده و از این رو با روش تزریقی مورد استفاده قرار می گیرند.بعضی دیگر از واکسنها با روشهای غوطه وری ، اسپری و خوراکی استفاده می شوند. استراتژی اجرای واکسیناسیون بستگی به اندازه و نوع ماهی ، گونه باکتری و نوع واکسن دارد.

 از آنتی ژن های چندین ویروس واکسنهایی تهیه شده که با روشهای تزریقی و غوطه وری  مصرف می شوند و ایمنی محافظتی آنها استنباط گردیده است، هر چند که برای استفاده تجارتی جهت چندین بیماری ویروسی سطح محافظتی آنها بسیار پایین است.از تکنولوژی های جدید جهت فراهم نمودن واکسنهای موثر ویروسی ماهی مانند تکنولوژی واکسنهای نوترکیب و DNA استفاده می گردد.در حال حاضر تنها یک واکسن ویروسی تجارتی بر علیه  IPN با روش پروتئین نوترکیب ساخته شده و گسترش یافته است.

بطور خلاصه ، بیماریهای ماهی در نتیجه فعل و انفعالات پاتوژن بین ماهی و محیط ایجاد می گردد.ماهیان در مزارع متراکم بطور مداوم در برابر تغییرات محیطی و عملیات مدیریتی بوده و همه این عوامل می بایست در کنترل و پیشگیری از بیماریها مد نظر قرار گیرند.

آشنایی اولیه با عناوین شیلات

آشنایی اولیه با عناوین شیلات

● واژگان

▪ آبزی:

به موجوداتی که تمام و یا بخشی از زندگی خود را در درون یا سطح آب سپری می کنند (در ارتباط با جاندارانی که بخش کوتاهی از زندگی خود را در آب هستند تنها در دوره ی حضور در آب با نام آبزی معرفی می شوند).

▪ گرمایش جهانی( Global warming):

افزایش تدریجی دمای زمین در اثر آلاینده هایی مانند گاز Co۲ و ...

▪ تکثیر:

به افزایش تعداد موجودات گفته می شود که به دو صورت غیر جنسی و جنسی بوده لازم به توضیح است دراکثر ماهیان تکثیر به صورت جنسی و لقاح خارجی است.

▪ لقاح خارجی:

در این نوع ازلقاح اسپرم و تخمک در خارج از بدن جاندار بهم چسبیده و ترکیب می شوند.
...


▪ آب شور:

به آب هایی که دارای املاح بیشتر از ۱۲ گرم در لیتر یا یک قسمت در هزار(PPt) باشند گفته می شوند.

▪ آب شیرین:

آب هایی که املاح کمتر از ۱ گرم در لیتر داشته باشند.

▪ انقراض گونه:

به حذف یک گونه از ساختار جمعیتی در منطقه گفته می شود.

▪ پرورش آبزیان:

رساندن گونه ی آبزی ازمرحله ی تولد تا مرحله ی بلوغ وعرضه به بازار.

▪ فرآوری:

آماده و اضافه کردن مواد نگهدارنده و سایر عملیات هایی که برای عرضه ی طولانی مدت یک محصول به بازار انجام می شود.

● ارتباط شیلات با علوم پایه

امروزه برای بهینه کردن تکثیر و پرورش آبزیان و پیدایی پیشرفت در این علوم، به کارگیری از علوم پایه و مولکولی دارای اهمیت بسیاری بوده و اساس موفقیت تکثیر و پرورش اغلب کشورها بستگی به پیشرفت در این علوم دارد.

این علوم شامل موارد نام برده است:

الف) بیوشیمی و فیزیولوژی:

این علوم به بررسی ساختار (Structure) و عمل(Function) اندام ها، بافت ها و بخش های مختلف آبزیان پرداخته و از داده ها و اطلاعات به دست آمده در مدیریت و بهبود شرایط تکثیر و پرورش استفاده می کنند. در این بخش سازوکار فعالیت اندام های گوناگون مانند دهان، حلق، معده، روده و ... مورد بررسی قرار می گیرد.

ب) ژنتیک:

پیشرفت های بسیار علوم ژنتیک در دنیا، منجر به آن شده است که متخصصان و کارشناسان شیلات و پرورش آبزیان نیز از این علوم به منظور، اصلاح نژاد آبزیان، تهیه ی بانک ژن از گونه های در حال انقراض، ایجاد صفات مطلوب در گونه های پرورشی و... بهره گیرند.

ج) تغذیه:

یکی از فاکتورهای بهداشت و سلامت جامعه، کیفیت گوشت و پروتئین مصرفی جامعه است این درحالی ست که، مصرف آبزیان از اهمیت تغذیه ای خاصی برای انسان ها برخورداراست، بنابراین برای افزایش تولید بهینه ی گوشت با کیفیت بالا در مراکز پرورشی، لازم است که از اصول تغذیه ای مناسب و انتخاب جیره های غذایی پربازده تر با هزینه ی اقتصادی کمتر استفاده کرد. لازم به ذکر است که امروزه پساب و آب خروجی مزارع پرورش ماهی به دلیل استفاده ی ناصحیح از جیره های غذایی، دارای آلودگی های زیادی هستند که این آلودگی ها با ورود به رودخانه ها و دریاها منجر به پیدایی خطرات جدی در این اکوسیستم ها می شوند.

● شیلات (Fisheries) ـ آبزی پروری (Aquaculture)

▪ اهمیت شیلات

امروزه با پیدایی مشکلات زیست محیطی و خطر گرمایش زمین ( Global warming) نگرانی های زیادی در مورد تامین غذا و پروتئین جامعه، رفع آلودگی ها، انقراض گونه ها، بیماری ها و ... به وجود آمده است؛ علم شیلات به عنوان یکی از شاخه های اصلی علوم منابع طبیعی نقش مهمی در برطرف کردن این مشکلات ایفا می کند.

▪ شاخه های علم شیلات

در گرایش های گوناگون این رشته به راه های تکثیر و پرورش آبزیان (ماهی ها، کوسه ها، خرچنگ ها، میگوها، صدف های دوکفه ای و ... )، مباحث اکولوژیکی آب های دریایی (marine ecology)، آب های داخلی یا آب های شیرین (fresh water ecology)، آب های ساختاری زمین (ground water)، راه های علمی صید آبزیان و درنهایت به فرآوری محصولات شیلاتی توجه ویژه ای می شود.

شایان ذکر است هریک از گرایش ها ی نام برده در جایگاه خود نقش بسیار مهمی در تامین سلامت جامعه، غذا و حفاظت از آب های سرزمینی در برابر آلودگی ها، انقراض گونه و فاجعه های زیست محیطی دارد.

۱) تکثیر و پرورش آبزیان:

در این شاخه به انواع روش های تکثیر آبزیان (جنسی و غیر جنسی)، با الگوبرداری از شرایط زیست طبیعی گونه آبزی پرداخته می شود که تنوع بسیار زیاد آبزیان، به خصوص ماهیان منجر به پیدایی روش ها بسیار متنوع شده است.

دربرخی از مواقع ممکن است بر اساس هدف از تکثیر روش های نوین و گوناگون تعریف شود برای نمونه اگر هدف از تکثیر، تولید تخم گونه های آبزی در مقیاس کوچک و آزمایشگاهی باشد از روش های ساده و بسته، و از سویی در مقیاس بزرگ و مزارع تکثیر، از روش های پیشرفته و البته با خطای کمی بالاتر استفاده می کنند.

پرورش آبزیان نیز یکی از بخش های مهم علوم آبزی پروری ست، زیراکه هدف از پرورش ماهیان بازاری ایجاد شرایط مطلوب برای تولید ماهیان با وزن متناسب و از سویی جلوگیری از انقراض گونه هایی ست که در معرض خطر انقراض قرار گرفته اند.

۲) اکولوژی آب ها:

در این شاخه از علم شیلات، اکولوژی یعنی شناخت موجودات آبزی در آب های شیرین و شور و ارتباط متقابل میان موجودات و محیط زیست آن ها مورد بررسی قرارمی گیرد. امروزه به دلیل تخریب زیستگاه ها، صید بی رویه، ورود آلودگی های شهری و صنعتی به رودخانه ها و دریاها و در نهایت گرمایش جهانی این شاخه اهمیت ویژه ای پیدا کرده است. درکشورما با توجه به چالش های موجود در زمینه ی آلودگی های نفتی، غیر نفتی، ورود سموم و کودهای کشاورزی به آب دریاها و صید بی رویه ی بسیاری از ماهیان خاویاری و کیلکا از دریای خزر و ماهی تن از آب های جنوب و احداث سدهای بی شمار برروی رودهایی که مسیر مهاجرت بسیاری از ماهیان هم چون ماهی سفید می باشد، منجر به آن شده است که مطالعه ی اکولوژیکی این زیستگاه ها و شناخت موجودات و ارتباط آن ها با هم نقشی مهمی در حفظ و پایداری این نوع از اکوسیستم ها ایفا کند.

۳) فرآوری محصولات شیلاتی:

باتوجه به اهمیت غذایی آبزیان، می توان به اهمیت فرآوری محصولات شیلاتی پی برد زیراکه عرضه ی این محصولات به بازار مستلزم رعایت اصول بهداشتی و نگهداری مناسب است، لازم به ذکراست بسیاری از آبزیان به خصوص ماهی ها نسبت به سایر جانوران پرورشی سریعتر فاسد می شوند بنابراین این محصولات باید به اشکال مختلف فرآوری شده و با بسته بندی های مناسب به بازار مصرف عرضه شوند. صنعت کنسروسازی یکی از زیر بخش های مطرح در فرآوری محصولات شیلاتی ست، که امروزه در سراسر جهان از آبزیان و ماهیان گوناگون به منظور کنسرو کردن استفاده می شود اما در کشور ما بیشتر از تن ماهیان ( در جنوب کشور ) و ماهیان کیلکا ( در شمال کشور) استفاده می شود.

۴) صید و صیادی:

امروزه به دلیل صید بی رویه در اکثر اکوسیستم های آبی حیات بسیاری از گونه ها ی آبزی به خطر افتاده است، از این رو پیش از اقدام به صید آبزیان ابتدا لازم است مطالعات اولیه برای ارزیابی وضعیت، فراوانی و ارتباط گونه ها با هم انجام شده و برحسب توان تولید آن منطقه صید انجام شود که در این گرایش چگونگی انجام صید، زمان و مکان صید مورد بررسی قرار خواهد گرفت سپس اقدام به صید می شود.

 
 تدوین:
کاوه خسرویانی ـ دانشجوی کارشناسی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ـ دبیر انجمن علمی دانشکده ی منابع طبیعی دانشگاه تهران ـ خبرنگار منابع طبیعی سرویس مسائل راهبردی خبرگزاری دانشجویان ایران
خبرگزاری ایسنا ( www.isna.ir )

فیزیولوژی تغذیه ماهی

فیزیولوژی تغذیه ماهی:

..................
دهان: در ماهی برای گرفتن و نگهداری غذا و طعمه ساخته شده و در ماهیان استخوانی دارای ساختمانی کاملتر همراه با ماهیچه های شانه ای منظم اعصاب و زرد پی می باشد.

حلق: لوله ای کوتاه و عریض با ماهیچه ضخیم و چین خورده می باشد که قبل از مری قرار دارد.
مری: پس از حلق قرار داشته و به معده متصل است و سلولهای مخاطی آن ماده لزج موکوسی را جهت عبور راحت غذا به معده ترشح می نماید.
معده: در ماهیان گوشت خوار کاملا رشد کرده و مشخص می باشد و در بعضی از گونه ها نیز معده کوچک و نامشخص است.
(کبد) جگر و کیسه صفرا: جگر در بخش قدامی حفره شکمی قرار دارد و خون را از سرخرک هپاتیک و سیاهرگ های پشتی دریافت می نماید.
لوزالمعده یا پانکراس: معمولا در اغلب ماهیان غده لوزالمعده شکل مشخص و واضحی ندارد و سلولهای آن در سطح جگر و اطراف سکومهای گوارشی پخش شده اند.

منابع آبی پرورش قزل آلا

منابع آبی که برای کارگاههای پرورش قزل آلا به طور کلی مورد استفاده قرار می گیرد، عبارتند از:
1.چشمه ها
2.نهرها
3.آب دریاچه ها و سدها
4.آبهای زیرزمینی

چشمه ها:
اصولا چشمه ها دارای مزیت های زیر می باشند. میزان آب یکنواخت و خنک بدون آلودگی یا حرارتی تقریبا ثابت در تمام فصول سال و در اغلب موارد بدون یخ بندان های زمستانی بدون کدورت در فصل بارندگی، معایب چشمه ها ممکن است در میزان گازهای محلول در آن از قبیل ازت و سایر گازهای فوق اشباع مثل اکسیژن، دی اکسیدکربن و غیره باشد که مشکلات بیماری حباب گازی را به وجود آورد و نیز چشمه ها نسبت به آبهای جاری اکسیژن کمتر و دی اکسیدکربن بیشتری خواهد داشت.

 ......

انواع چشمه ها
1.چشمه های سقوطی: حدود 70 درصد چشمه ها را تشکیل می دهند. آب با فشار از مظهر کنده شده و بالا می آید.مانند دردشت ارژن شیراز(نوسانات دما ندارند)
2.چشمه های حوضچه ای : (Limnocren)ابتدا در حوضچه هایی می ریزند و سپس به مسیر اصلی وارد می شوند (دارای بقایای مواد آلی و اکسیژن محلول کمتر و نوسانات حرارتی امکان رشد گیاهان زیاد است)
3.چشمه های گسترده (molocren ):مجاری خاصی ندارند و میزان آبشان نیز کم است و از نظر پرورش ماهی اهمیتی ندارند.

......................

...

 

نهرها و رودخانه ها :
به دلیل نوسانات دما و میزان دبی آب باید برنامه ریزی تولید با احتساب حداقل آب دهی متوسط چند ساله
( 20-10 ساله ) برسی گردد.در ضمن از محاسن آنها عدم وجود آهن محلول است.
در طول سال تغییرات قابل ملاحظه ای از نظر درجه حرارت و دبی نشان می دهند.ولی آنهایی که نوسانات حرارتی بین 18-4 درجه سانتیگراد دارند مناسب می باشند و از طرفی از اکسیژن محلول اشباع می باشند .عوامل نامناسب مواد رسوبی هستند که از قسمت های بالا می آیند و همچنین خطر بیماریها و انگل ها از ماهیانی که بالاتر از کارگاه وجود دارند همیشه احساس می شود.نهرها و رودخانه هایی که از مناطق مردابی می آیند به هیچ وجه مناسب نیستند.

معایب:

1- وجود سیلاب های فصلی و گل آلودگی

2- احتمال سیل گیری کارگاه به دلیل سرعت زیاد آن در مواقع سیلابی و رسوب گذاری مواد گل و لای که لایروبی آنها هزینه زیادی خواهد داشت

 3- احتمال یخبندان در بعضی شرایط خاص

 4- نوسانات حرارتی زیاد

5- احتمال آلودگی های انگلی و بیماری زای دیگر به دلیل وجود ماهیان بومی در رودخانه

 6- نوسانات دبی آب

.....................
آب دریاچه ها و سدها:
خصوصیت این گونه منابع همانند نهرها و رودخانه ها است و در تابستان از نظر درجه حرارت و میزان اکسیژن و همچنین pH می تواند مراحل بحرانی را داشته باشد.به دلیل رشد جلبک ها نوسانات pH وo2 را دارند.

................. 
آب های زیرزمینی:
آب های زیرزمینی و چشمه ها خصوصیات تقریبا مشترکی دارند و این منبع در آینده برای پرورش قزل آلا بیشتر مورد استفاده قرار خواهد گرفت.آب های زیر زمینی با یکنواختی درجه حرارت، بدون آلودگی و پارازیت ها خیلی مناسب میباشند.معایب آن نیاز به پمپاژ و استفاده از سیستم هوا دهی می باشد.این گونه آب ها برای استفاده در سیستم های آبی بسته ایده آل می باشند.

....................
میزان آب:
آب پایه و بنیان کارگاه های پرورش قزل آلا است.درباره مقدار و میزان آب در رابطه با مقدار مشخصی تولید قانون کاملا غیر قابل تغییری وجودندارد.زیرا میزان آب بستگی به کیفیت آن خواهد داشت و بنابراین میزان آب برای تولید در واحد معینی قابل کم یا زیاد کردن می باشد.اصولا در طراحی یک کارگاه پرورش قزل آلا همیشه بایستی بر اساس حداقل آب تناژ یا ظرفیت تولید را معین نمود.محاسبه مقدار آب مورد نیاز کارگاه های تکثیر و پرورش آزاد ماهیان باید بر مبنای برآورد نیاز اکسیژن ماهیان مورد پرورش و یا ظرفیت تفریخگاه انجام گیرد.به طور کلی قزل آلای رنگین کمان نسبت به آزاد ماهیان اکسیژن بیشتری نیاز دارند.
ماهیان کوچک نسبت به ماهیان درشت نیز به آب بیشتر نیازمندند ( چون شدت متابولیسم در ماهیان کوچکتر بیشتر است ).
طبق فرمول لگر به ازای هر کیلو ماهی یک لیتر در دقیقه آب نیاز است.

نیازمندیهای محیطی آزاد ماهیان

نیازمندیهای محیطی آزاد ماهیان

..........................
1.درجه حرارت:
آزاد ماهیان قادر به تحمل درجات حرارتی بالا نبوده و حد پائین دمای کشنده برای قزل آلا و ماهی آزاد درحدود 5- درجه سانتیگراد است. درجه حرارت مطلوب از 12 تا 16 درجه سانتیگراد است. مع الوصف اپتیم رشد مناسب 15+ درجه سانتیگراد است.
......................
2.اکسیژن:
از اینکه آزاد ماهیان به آب سرد نیاز دارند به دلیل احتیاج آنها به اکسیژن بالای محلول در آب است. زیرا هرچقدر آب سرد تر باشد البته آب عاری از آلودگی می تواند اکسیژن بیشتری را در خود حل نماید و برعکس با افزایش درجه حرارت آب از میزان اکسیژن محلول در آب کاسته خواهد شد. از نظر پرورش ماهی غلظت اکسیژن در آب خروجی استخرها باید حداقل 6 میلی گرم در لیتر و آب ورودی استخرهای پرورش ماهی از اکسیژن اشباع باشد. در واقع نیاز به اکسیژن فاکتور اصلی تعیین کننده مقدار آب مورد نیاز کارگاه های پرورش آزاد ماهیان خواهد بود.
در ارتفاع صفر و فشار (جیوه 760) و دمای صفر درجه میزان اکسیژن محلول 5/14 میلی گرم در لیتر و مقدار فعالیت نسبی برای ماهیان Q=800 کالری است، نقطه بحرانی 18 درجه سانتیگراد است.
میزان اکسیژن محلول در آبهای مختلف متغیر بوده و تابعی است از درجه حرارت فشار اتمسفر جو و ارتفاع از سطح دریا و املاح محلول در آب و بر حسب فصول و ساعات شبانه روز تغییر می یابد.
عوامل کاهش دهنده اکسیژن محلول : 1- رکود آب (تغییرات دبی آب، کاهش یا قطع آب استخرهای پرورشی) 2 – تغییرات نور و انبوه گیاهان و پلانکتونهای گیاهی (آلکها) 3 – وجود میکروارگانیزمها (میکرب ها و مواد آلی)4- تراکم بیش از حد ماهیان 5 –افزایش درجه حرارت (میزان اکسیژن محلول نسبت عکس با درجه حرارت دارد )6- با افزایش ارتفاع از سطح دریا (کاهش فشار جوی) میزان اکسیژن محلول کاهش می یابد.

............................
3.اسیدیته یا PH:
غلظت یون هیدروژن در آب را PH یا اسیدیته می نامند. آبهای خنثی یا کمی قلیائی برای کارگاههای پرورش آزاد ماهیان در آب شیرین ارجحیت دارند ولی PH 5/7 – 5/6 مناسب تر است. PH های بالای 9 و
پائین تر از 5/5 درجه می تواند ماهی و مخصوصا تخم ولارو را از بین ببرند. آبهای با PH پائین که در نتیجه
باران های اسیدی به وجود می آیند مشکلات بزرگی را در بعضی مناطق ایجاد کرده اند. مناطقی که قدرت بافری خاکشان محدود بوده و مواجه با آلودگی های صنعتی نیز می باشند دست به گریبان این مشکل نیز می باشند. آب دریا دارای PH یکنواخت تر و بطور متوسط 1/8 می باشند.
آبهای اسیدی ماحصل ذوب (برف آب) خصوصا در اوائل بهار بوده و یا در اثر تبدیل مواد از ته به اسید نیتریک در سیستم های بسته یا با مدیریت ناصحیح حاصل می گردد. PH های بالای 8 بر اثر فعالیت ارگانیک گیاهان ماکروفیت و جلبکها است و یا فعالیت مواد حاصله از آلودگیهای فاضلاب های صنعتی بعضا به دلیل عبور منبع آبی از مسیل سنگهای مادری PH تغییر می یابد.

....................

4. ...

4.سرعت جریان آب:
جریان دائمی آب اکسیژن مورد نیاز ماهی قزل آلا را تامین نموده و مواد حاصل از سوخت و ساز فضولات و بقایای مواد غذایی را با خود می برد. جریان آب همچنین می تواند در پخش و توزیع مواد غذایی نقش داشته باشد.هرچه ماهی بزرگتر باشد به همان نسبت سرعت جریان بیشتری را تحمل می نماید. به طور نرمال سرعت جریان آب در کانال ها نبایستی بیشتر از 3-2 سانتیمتر در ثانیه باشد. قزل آلای بزرگ تا 20 سانتیمتر در ثانیه را نیز تحمل می کند.
جریان های سریعتر سوخت و ساز بیشتری را به وجود آورده و از نظر اقتصادی صحیح نیست.

............................
5.اثر نور:
تابش مستقیم نور خورشیدی می تواند سبب خسارات ناشی از آفتاب سوختگی را به دنبال داشته باشد و به همین جهت در پرورش متراکم بایستی، کارگاه هایی که در ارتفاعات قرار گرفته اند و آب آنها از نظر املاح فقیر می باشند از تابش مستقیم نور جلوگیری نمود.

..................
6.درجه کدورت:
آبهای کدر از جنبه های مختلف نامناسب هستند، می بایستی شفافیت تا کف استخر تامین شده باشد. در استخرها اغلب با این پدیده روبرو هستیم، کدورت های متناوب در گرفتن غذا نقش منفی دارد.

..........................
7.آلودگی آب و فلزات سنگین:
سرب، جیوه، مس،روی و آهن و سایر یون های فلزات حتی در غلظت های خیلی کم برای ماهی مسموم کننده می باشند آهن موجود در بعضی از آبهای شیرین روی سطح تخم ماهی در حال انکوباسیون رسوب کرده و باعث خفگی جنین می گردد. آلودگیهای صنعتی و کشاورزی برای آزاد ماهیان بسیار خطرناک خواهند بود. چون باعث کاهش اکسیژن محلول می گردد.جائیکه در آن واحد چند نوع ماده آلوده در آب یافت شوند اثر آنها روی یکدیگر تشدید کننده می گردد و نتیجتا ماهی ممکن است در شرایطی که غلظت هیچ یک از آلوده کننده های موجود به حد کشنده نرسیده باشند تلف گردد.

...............................
8.فضای زیست: از نظر تراکم و غیره
9.نوسانات فصلی: که تابع درجه حرارت و میزان تابش نور است.
10.میزان املاح آب: (علی الاصول آبهای باالنسبه سخت تر که املاح مجاز بیشتری دارند ارجح تر میباشد )

.......................
11.عوامل بیولوژیک:
مثل سمور آبی و خرس – ماهیان ماهیخوار (لک لک و غیره) نوزاد – حشرات و بند پایان – زالوها – آرگولوس – ترماتودهای مونوژن و غیره از عوامل مخاطره آمیز و بیماری زا و محدود کننده در امر پرورش و تکثیر می باشند. به علاوه بعضی گیاهان آبزی و جلبک های آبی، ضایعات تنفسی ایجاد نموده و بعضی نیز سمی هستند (موکوفیلوس و میکروسیستیس ها

مقدمات علمی پرورش ماهی

رشد ماهیان و عواملی که روند رشد تحت تأثیر آنهاست برای پرورش دهنده ماهی ، در درجه اول اهمیت قرار دارند. زیرا حداکثر رشد ماهی در حداقل مدت زمان با حداقل مقدار غذا ، هدف اصلی اوست. ماهی جانوری خونسرد است و جهت حفظ درجه حرارت بدن خود ، مجبور به صرف انرژی نیست. بدین لحاظ ، یک ماهی نسبت به یک جانور خونگرم ، از لحاظ تبدیل مواد غذایی به پروتئین بدن ، از کارآیی و استعداد بیشتری برخوردار است.

تغذیه ماهیان انرژی مورد نیاز ماهی از غذا تأمین می‌شود، بهر حال این انرژی در اصل از خورشید تولید می‌شود. انرژی خورشید بوسیله گیاهانی که برای ساختن کربوهیدراتها ، انرژی مصرف می‌نمایند، به غذا تبدیل می‌گردد. جانوران این گیاهان را خورده و انرژی ذخیره شده را جهت انجام فعالیتهای خود مورد استفاده قرار می‌دهند.بنابراین گیاهان به عنوان تولید کنندگان اولیه مواد غذایی شناخته شده‌اند، که این مواد به صور دیگر تبدیل می‌گردد و سپس در اختیار ماهیان قرار می‌گیرد.


ترکیبات آلی مورد نیاز ماهیها

پروتئینها

پروتئینها ترکیبات آلی پیچیده‌ای هستند که از واحدهای اسید آمینه ساخته شده‌اند و از طریق اسیدهای دیواره روده به داخل خون جذب و یا جهت تولید انرژی می‌سوزند. منابع گیاهی و غالبا حیوانی در تأمین پروتئین مصرفی ، در جیره غذایی مصرفی ، تغذیه مصنوعی پرورش دهندگان گنجانده می‌شود.

چربیها

این مواد از واحدهای اصلی به نام اسیدهای چرب تشکیل می‌شوند . اطلاعات در مورد جزئیات نیاز ماهی به چربی در دست نیست، لذا در غذاهای ویژه مصنوعی اهمیتشان در درجه دوم قرار دارد.

کربوهیدراتها

این مواد شامل گروه وسیعی از مواد شامل قندها ، نشاسته‌ و سلولز هستند. این مواد غالبا در تغذیه مصنوعی ماهیانی بکار می‌روند که از طریق آنزیم آمیلاز ، قادر به بهره‌وری از محصولات گیاهی هستند.

ویتامینها

• تیامین که در غلات و حبوبات و سبزیجات و خمیر ترش (Yeast) و بافت حیوانی یافت می‌شود و کمبود آن باعث کمی رشد و تشنجها است.
  
  
• پیریدوکسین ، که در خمیر ترش ، غلات وحبوبات موجود است و کمبود آن کم خونی ماهی را به دنبال دارد.
  
  
• اسید اسکوربیک که در سبزیجات و بافت حیوانی موجود و کمبود آن باعث خونریزی بافتها می‌شود.
  
  
• ویتامین A در روغن ماهی موجود و از طریق گنجاندن پودر ماهی در جیره غذایی تأمین می‌شود.
  
  
• ویتامین D از طریـق تأثیر نور ماوراء بنفـش در پوست ماهی ساخته می‌شود و کمبود آن اختلال در فرآیند استخوان سازی را باعث می‌شود.
  
  
• ویتامین E و ویتامین K در بافت گیاهی و سبزیجات موجود و کمبود آنان باعث کم خونی و اختلال در انعقاد خون می‌گردد.

استحصال تخم و بچه ماهی

در صنعت تکثیر و پرورش آبزیان ، واژه تخم یا بچه ماهی به مراحل جوانی حیوان مورد استفاده جهت ماهی‌دار نمودن استخرهای پرورش ماهی اطلاق می‌گردد. تهیه و تأمین بچه ماهی در زمینه پرورش ماهیان تحت تأثیر وجود اختلافی مهم بین رفتار تخم ریزی گونه‌های مختلف ماهیان قرار دارد. به عبارت دیگر برخی از انواع ماهیان آب شیرین از روی میل در استخرهای پرورش ماهی تخم‌ریزی می‌کنند و تأمین تخم به راحتی صورت می‌گیرد و برخی در کارگاه تخم‌ریزی می‌کنند.

بهترین نوع ماهی شناخته شده که به سهولت در استخر تخم‌ریزی می‌نمایند ، ماهی تیلاپیا است. نوع دیگری از سیستم تکثیر ماهیانی که در آب شیرین استخرها به حد بلوغ و تخم‌ریزی و بهره‌برداری می‌رسد ماهی قزل‌آلا است. البته وجه تمایز آن با ماهیان دیگر آب شیرین ، در استفاده از استخرهای بتونی بوده که ویژه اینگونه ماهیان است. در صورت عدم استفاده از این گونه استخرها لازم است در شرایط حوضچه تخم‌ریزی ماهیان قزل‌آلای مولد از استخر برداشته و با استفاده از دست ، از طریق وارد آوردن فشار بر روی بدن ماهی تخم کشی صورت و سپس تخمهای بارور شده را به خارج از حوضچه (استخرهای غیر بتونی) هدایت کرد.

آب

منـشاء آب شـیرین جـهت پرورش ماهیان ، بارندگی است که با توجه به موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی محل تغییر می‌کند. چشمه‌ها و چاهها در اثر نفوذ آب باران در زمین بوجود آمده‌اند که جهت پرورش و تکثیر ماهیان مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. گاهی نیز از هرز آبهای جمع شده در زمینهای شیب‌دار با منشاء باران در تکثیر و پرورش استفاده می‌گردد. مردابها ، دریاچه‌ها و رودخانه‌ها منابع ذخیره هرز آبها هستند. برای یک استخر پرورش ماهی ، نیازمند یک مقدار آب اولیه جهت آبگیری متناسب با حجم مورد نیاز استخر هستیم. مقدار آب مورد نیاز برای پرورش ماهی در آبهای شیرین از مجموع عوامل زیر تعیین می‌گردد:

• حجم استخر در شروع دوره پرورش ماهی
• تلفات نفوذی در طول دوره پرورش ماهی
• تلفات تبخیری در طول دوره پرورش ماهی
  
  

در صورتی که کل آب شیرین مورد استفاده جهت پر کردن استخر در مواقعی از سال برای تأمین آب استخر کافی نباشد، ساختن یک مخزن ذخیره آب ، پرورش دهندگان را قادر خواهد ساخت تا در مواقع پر آبی ، آب را جهت زمان خشکسالی و کم آبی ذخیره و استفاده نمایند. اگر استخر به شکل مربع مستطیل باشد با در هم ضرب کردن دو ضلع و ارتفاع کل آب مورد نیاز برآورد می‌شود. ارتـفاع × عــرض × طــول کــه تـعــیین ارتــفاع از طــریــق تـخـمین میانگین عمق آب صورت می‌گیرد که به صورت ارتفاعات مختلف سطح استخر قابل استحصال است .

کارگاههای پرورش ماهی

مدیریت اینگونه استخرها مستلزم تأمین آب کافی و هنر ایجاد شرایط مطلوب محیطی لازم برای حداکثر رشد و حداقل میزان مرگ و میر جمعیت ماهیان موجود در استخر است. ورود آب به استخر از طریق یک ورودی تحت کنترل انجام می‌گیرد که هدف از آن تأمین جریان مرتب و قابل تنظیم آب ممانعت از فرار ماهیان و جلوگیری از ورود گونه‌های نامطلوب به داخل استخر می‌باشد. ایـن آب از طـریق یـک خروجی قابل کنترل به نام مانک (Monk) از استخر خارج می‌گردد و به تولید کننده امکان می‌دهد که هر گونه لایه آب موجود در کف استخر را که احتمالا کیفیت آن پایین آمده و بایستی با آب تازه تعویض گردد را تخلیه سازد.

دستورالعملهای عمومی در رویه پرورش ماهیان آبهای شیرین

در این خصوص پرورش دهندگان ماهی می‌توانند از محیطهای آبی و تسهیلاتی استفاده کنند که برای پرورش ماهی کپور و دیگر گونه‌های ماهی آبهای شیرین مناسب‌ترند ، تا برای ماهیان قزل‌آلا و فنون این کار در حال حاضر کاملا مرسوم و رایج است. ایجاد استخرهای ماهی در اصل رویه‌ای از آب‌زدایی و کنترل منظم مناطق باتلاقی با استفاده از سدهای ساده که به تدریج استخرهایی مناسب تولید ماهی در کنار آن ایجاد شد، ریشه گرفته است. از لحاظ فنی کلیه گونه‌های ماهی آب شیرین را می‌توان پرورش داد و این بسته به انتخاب بازار است. در ذیل برخی از مسایلی که در رویه‌های پرورش و تکثیر ماهیان آب شیرین باید بدانها توجه داشت مد نظر قرار می‌گیرد.

ضد عفونی استخر

استخرها که در اندازه‌های متفاوتی هستند (از 100 متر مربع برای تخم‌ریزی گرفته تا بیش از 10 هکتار برای پرورش ماهیان استخرهای نمونه یا در زمین حفر می‌شوند و یا بوسیله پشته‌های خاکی ساخته می‌شوند که در هر حال باید قابل زهکشی باشند و این کار معمولا بوسیله سیستم (مانک) صورت می‌گیرد. بهترین و ارزان‌ترین روش ضد عفونی استخرها خنگ گذاشتن و به آیش درآوردن آن است.

تخم‌ریزی

بطور معمول ماهیان آب شیرین در دمای حدود 22 درجه سانتیگراد تخم‌ریزی می‌کند و استخرهای تخم‌ریزی در آغاز ماه مه ، هنگامی که حرارت آب به سرعت زیاد می‌شود، آماده می‌گردند. در استخرها بذر علف افشانده می‌شود یا گیاهان دیگر امکان رویش می‌یابند، بطوری که رستنیهای مناسب موجود باشد، تا تخمها به آنها بچسبند. استخرها در اکثر اوقات سال ، خـالی هستند امـا درست قـبل از تخم‌ریزی از آب پر می‌شوند و فرصت گرم شدن می‌یابند. آنها تنها وقتی مورد استفاده قرار می‌گیرند که درجه حرارت آبشان بالای 18 درجه سانتیگراد باقی بماند. ماهیهای تولید مثل کننده آب شیرین در دسته‌هایی شامل 2 نر و یک ماده انتخاب می‌شوند. نرها به سادگی شناسایی می‌شوند.

به این ترتیب که وقتی که حفره شکمی آنها به آرامی فشار داده شود، اسپرم از منفذ آن خارج می‌شود. ماده‌ها در این زمان به واسطه حفره شکمی متورم و منفذهای برجسته قابل تشخیص‌اند. ماهی کپور معمولا در 4 سالگی بالغ می‌شود ، گرچه نرهای آن می‌توانند زودتر بالغ شوند. دسته‌های ماهیان بلافاصله بعد از آب‌گیری استخر ، وارد آن می‌شوند و تخم‌ریزی بعد از حدود 36 ساعت صورت می‌گیرد. ماده‌ها روی گیاهان مرکز استخر تخم می‌ریزند و هر ماهی حدود 000ر100 تخم به ازاء هر کیلوگرم از وزن بدن تولید می‌کند. ماهیهای تولید مثل کننده را پس از تخم‌ریزی بلافاصله از استخر بیرون می‌آورند تا تخمها را نخورند.

مراحل لاروی

معمولا تخم ماهیان آب شیرین از جمله کپور پس از گذشت 100 درجه روز (یعنی 4 روز در دمای 25 درجه سانتیگراد) سرباز می‌کند. لاروها به طول 5 میلیمتر هستند و تنها یک کیسه غذایی کوچک با خود همراه دارند. هنگام آماده سازی استخر تخم‌ریزی یا نزدیک به این زمان ، استخرهای نوزاد پروری بزرگتر از استخرهای تخم‌ریزی هستند و باید حدود 1.2 متر عمق داشته باشند. این استخرها اختصاصا برای تولید لارو بکار می‌روند و باید تنها حاوی مواد غذایی در چنان اندازه و کیفیتی باشند کـه مـناسب تـغذیه لاروهـا بـاشند.

کنترل بیماری

کنترل بیماری تا حد زیاد مسئله‌ای است مربوط به بهداشت استخر. استخرها حتی‌الامکان باید در طول زمستان ، خشک نگه داشته شوند و با آهک زنده ، فرمالین یا سود سوزآور ضد عفونی گردند. ماهیان تولید مثل کننده همیشه باید از بچه ماهیها و ماهیان در حال رشد بزرگ‌تر و جدا نگاه داشته شوند. ماهیان باید به خاطر انگل‌ها یا سایر علائم بیماری بطور مکرر در فصل رشد و ترجیحا حداقل ماهی یک بار بطور کامل معاینه شوند و اگر بیماری آنان محرز گردید، سریع و بطور موثر درمان شوند. دقت در انتخاب ماهیان تولید مثل کننده اهمیت فراوانی دارد تا در درجه اول موجب انتقال بیماری به مزرعه نشوند.

کنترل شکارچیان

کنترل شکارچیان (عمدتا پرندگان و حشرات آبزی) ، بیشتر با پیشگیری از ورود آنان تا نابود ساختن آنها باید فراهم گردد. گرین هاوسها واقعا در مقابل شکارچی مقاوم هستند. مسئله عمده دیگر بویژه در اواخر فصل که گرمای آب بیشتر و محصول ماهی موجود در آب بالاست. آلودگی استخر بوسیله خود ماهیان می‌باشد. در این حالت اکسیژن مورد نیاز ضایعات دفع شده از ماهی ، و همچنین مصرف اکسیژن توسط ماهیان در حال رشد ، سبب کاهش میزان اکسیژن محیط می‌گردد. برای مقابله با این موضوع می‌توان آب را در طول شب که میزان اکسیژن در پایین‌ترین حد خود است، هوا داد یا آب آن را بطور دائم عوض کرد، گرچه مورد اخیر با اتلاف حرارت آب همراه است.

منبع: سایت دانشنامه

روش های تولید قزل آلا

یكی از راه های افزایش میزان رشد و بهبود كیفیت گوشت ماهی، عقیم سازی آن است. هم زمان با افزایش سن ماهی دستگاه تناسلی آن (بیضه و تخمدان) نیز شروع به رشد می كنند و بعد از گذشت مدتی بخش فراوانی از انرزی غذای مصرفی ماهی، صرف تولید مثل می شود و لذا میزان رشد بدن كاهش می یابد و ضریب تبدیل غذا (FCR) بالا می رود؛ یعنی به ازای مصرف مقدار مشخص غذا، افزایش رشد چندانی در مقایسه با قبل از پدیده بلوغ مشاهده نمی شود.
علاوه بر این هم زمان با پدیده بلوغ در ماهی، كیفیت گوشت آن كاهش می یابد؛ چرا كه میزان پروتئین و چربی در گوشت كاهش یافته و جای آن را آب پر می كند. این چربی و پروتئین صرف تولید تخمك و اسپرم می شود و به همین خاطر گوشت ماهی حالت تردی و كیفیت خود را از دست می دهد.
همچنین با شروع بلوغ جنسی مقاومت ماهیان در برابر انواع بیماری های باكتریایی و عفونی كاهش می یابد و به خاطر تغییراتی كه در بافت پوست و پوشش دستگاه گوارش ماهی پدید می آید، آمادگی ابتلا به بیماری در ماهی افزایش می یابد.
به علاوه به هنگام بلوغ تغییرات شكلی در ماهی پدید می آیدكه از بازارپسندی آن می كاهد. به عنوان مثال در قزل آلای رنگین كمان و سایر آزاد ماهیان رنگ بدن تیره می شود و فك ماهی نر انحناء می یابد.
لازم به ذكر است كه این تغییرات ناشی از بلوغ، در جنس نر شدیدتر است. بر اساس همین دلایل، امروزه در آبزی پروری صنعتی سعی بر این است كه به نوعی جلوی پدیده بلوغ جنسی ماهی گرفته شود یا حتی الامكان به تأخیر انداخته شود كه مهمترین روش این كار عقیم كردن ماهی است.
هدف دیگر حذف جنس نر از جمعیت ماهیان پرواری است؛ چرا كه جمعیت های تمام ماده مزایای فراوانی چه از لحاظ میزان رشد و نیز كیفیت دارا می باشند.
مهمترین روش برای تولید ماهی عقیم، القاء تریپلوئیدی بر روی آن است. یعنی تولید ماهیانی كه به جای 2n كروموزم، دارای 3n كروموزوم می باشند.
ماهی تریپلوئید از لحاظ تولید مثلی عقیم است و به نظر می رسد كه باید انرژی را كه در حالت عادی صرف تولید مثل می نماید، صرف رشد سلول های بدن كند. اما تحقیقات دانشمندان ثابت كرده است كه در بسیاری از انواع آزاد ماهیان از جمله قزل آلای رنگین كمان، تنها جنس ماده تریپلوئید كاملا عقیم است ولی جنس نر هرچند قادر به تولید مثل نیست، انرژی زیادی را صرف تولید بیضه و اسپرم می نماید؛ اگرچه این اسپرم از لحاظ كروموزومی معیوب است ولی انرژی فراوانی صرف تولید آن می شود. نتیجه این كه تنها آزادماهیان تریپلوئید ماده برای آبزی پروری مناسب می باشند وجنس نر برای این منظور مطلوب نیست و باید به نوعی از جمعیت حذف شود. بنابر این برنامه اصلی برای پرورش صنعتی آزاد ماهیانی مثل قزل آلای رنگین كمان باید در جهت تولید جمعیت تمام ماده سمت و سو یابد.
حال در این جا به مهمترین روش های تولید جمعیت تمام ماده و تولید جمعیت تریپلوئید اشاره می شود كه با تلفیق این دو تكنیك جمعیت تریپلوئید تمام ماده تولید می شود.

- تولید قزل آلای رنگین كمان تریپلوئید:

یك روش تولید ماهیان تریپلوئید، آمیزش ماهی تتراپلوئید(4n) با ماهی دیپلوئید(2n) است. برای این منظور ابتدا باید ماهی مولد تتراپلوئید تولید كنیم كه خود این كار چند سال زمان می برد و نیز تولید ماهی تتراپلوئید و طریقه تشخیص و جداسازی آن ها كار چندان ساده ای نیست.
روش دوم كه ساده تر و كاربردی تر و در مقیاس صنعتی قابل انجام است، استفاده از انواع شوك ها بر روی تخم لقاح یافته ماهی است. از جمله این شوك ها، شوك شیمیایی، شوك فشار هیدرواستاتیك و شوك حرارتی است. بهترین روش شوك دهی كه بازدهی بالایی دارد، استفاده از شوك فشار هیدرواستاتیك است؛ ولی به خاطر تجهیزات ویژه ای كه این روش نیاز دارد، در مقیاس تجاری چندان قابل توصیه نیست.
روش ساده تر و كاربردی تر كه بازده نسبتا بالایی هم دارد، استفاده از شوك حرارتی است كه برای قزل آلای رنگین كمان كه یك ماهی سردابی است، از شوك گرمایی استفاده می شود. بدین منظور پس از لقاح اسپرم و تخمك و گذشت زمان مشخص، تخم های ماهی را به مدت معینی در دمای مشخص قرار می دهند. اگر این كار به درستی و در دما و زمان كاملا حساب شده انجام گیرد، منجر به تولید ماهی تریپلوئید می شود و در غیر این صورت ماهی معمولی تولید می شود و درصد بسیار بالایی از تخم ها نیز از بین می روند.
دما و زمان مذكور بسته به شرایط آب و هوایی هر منطقه(فشار هوا و دمای آب) و برای انواع نژاد های مختلف قزل آلای رنگین كمان، متفاوت است و باید برای هر منطقه و هر نژاد بطور جداگانه محاسبه و بدست آید.

- تولید جمعیت تمام ماده:

برای تولید جمعیت تمام ماده روش های متعددی وجود دارد كه یكی از آن ها استفاده از هورمونوتراپی مستقیم است كه به دلیل مضرات هورمون برای مصرف كننده ماهی(انسان) در پی دارد، روش معمولی نیست و در بسیاری از كشورها ممنوع می باشد.
روش ساده تر وكاربردی تر كه در مقیاس صنعتی در دنیا مطرح می باشد، استفاده از ماهیان ماده نرسازی شده یا نرهای تغییر جنسیت یافته است كه اصطلاحا به آن ها Neomale می گویند. بوسیله آمیزش اسپرم این ماهیان با تخمك ماهیان ماده معمولی، می توان به جمعیت تمام ماده دست یافت.
برای تولید مولدین نر Neomale از تیمارهای هورمونی مانند 17- آلفا متیل تستوسترون، بر روی بچه ماهی استفاده می شود. در واقع این روش، هورمونوتراپی غیر مستقیم است و بنابر این هیچگونه اثر سوئی بر روی مصرف كننده ندارد. این روش یكی از معمولترین روش های موجود در جهان است و امروزه از این طریق میلیون ها بچه ماهی تمام ماده در سراسر دنیا تولید و وارد چرخه پرورش و مصرف می شود. میزان دوزاژ مصرفی هورمون بسته به شرایط محیطی و نژاد ماهی متفاوت است و باید با آزمایشات اولیه مقدار آن تعیین شود؛ چرا كه در غیر این صورت ممكن است نتایج عكس دهد و یا بازده تولید مولد Neomale بسیار كاهش یابد.
با تركیب و تلفیق روش های فوق یعنی ایجاد جمعیت تریپلوئید بوسیله شوك حرارتی و ایجاد ماهی تمام ماده با استفاده از نرهای Neomale ، می توان به جمعیت تریپلوئید دست یافت كه از هر جهت برای آبزی پروری مناسب تر است و منجر به افزایش میزان و سرعت رشد ماهی، كاهش ابتلا به عفونت و بیماری های ناشی از بلوغ، كاهش ضریب تبدیل غذا و افزایش بازده غذای مصرفی می شود.
این روش سال ها است كه در دنیا مورد استفاده آبزی پروران است و در كشور ما آزمایشات اولیه آن انجام شده و بررسی های بیشتر نیز در حال انجام است.

پرورش گوسفند قره گل

مقدمه
یكی از بركتها و نعمت های خداوند برای ما انسانها گوسفند است. گروهی عقیده دارند كه ایران اولین سرزمین پرورش گوسفند در جهان است. سپس از این منطقه گوسفند ها به همه قسمتهای جهان پراكنده شده اند. در كشور ما بیشتر از 25 نوع و نژاد گوسفند وجود دارد. زیرا گوناگونی آب و هوا، در قسمت های مختلف كشور ما زیاد است و هر نوع گوسفندی با آب و هوای به خصوصی سازگاری دارد. به طور معمول گله داران انتظار دارند كه گوسفندان همه نوع محصولی مثل گوشت، شیر، پشم، پوشت و غیره تولید كنند. بیشتر نژادهای گوسفند هم این محصولات را تولید می كنند، اما هر نژادی در تولید یك محصول استعداد بیشتری دارد . بنابر این گوسفندان را بر این اساس تقسیم بندی می كنند.
یك گروه از گوسفندان ایرانی، گوسفند پوستی هستند. یعنی پوست بره بسیار زیبایی را تولید می كنند. این گروه، سه نژاد مهم دارند: 1- نژاد قره گل خراسان 2- نژاد كبوده شیراز 3- نژاد زندی.

پوست بره قره گل چه فرقی با پوست دیگر بره ها دارد ؟
به طور معمول در همه نژاد های گوسفند، موهای روی پوست بره هایی كه تازه به دنیا آمده اند، دارای پیچیدگی و حتی گل هایی است. تعدادی از این نوع پوست ها هم وارد بازار تجارت می شود. اما پوست بره قره گل ویژگی هایی دارد كه در پوست بره های دیگر دیده نمی شود.پوست بره قره گل پر پیچ و گل است. در پوست این نوع بره، موها طوری قرار گرفته اند و به هم تابیده اند كه نقش و نگارهایی را روی پوست بوجود می آورند. به علاوه كشش موو درخشندگی و زیبایی پوست در این بره ها با نژادهای دیگر به طور كلی فرق می كند. به همین سبب از سالهای دور تا كنون، تجارت پر سود پوست بره قره گل در تمام جهان وجود داشته است. پوست بره قره گل ارزش زیادی دارد. كشورهای اصلی تولید كننده پوست این نوع بره ایران، افغانستان و ازبكستان هستند. به دلیل ارزشمندی این نوع پوست جدود 50 كشور دیگر هم چند سال است كه در حال پرورش این نژاد هستند.
نكته: موهای روی پوست بره های قره گل، نظم به هم پیچیدگی و درخشندگی به خصوص و زیبایی دارد.



ویژگی های یك گوسفند قره گل خوب
هر دامدار برای انتخاب گوسفند باید از ویژگی های آن نژاد آگاهی داشته باشد. گوسفند اصیل قره گل كه با نژاد دیگری آمیخته نشده باشد، یعنی آنرا (دوبر ) نكرده باشند، این ویژگی ها را دارد:
§ تا حدودی درشت اندام با بدنی كشیده و دست ها و پاهای نازك، بلند، كشیده و خشك است.
§ سر آن معمولاً كشیده است و برجستگی كمی روی پیشانی و بینی دارد.
§ گوشها پهن، دراز و آویخته است.
§به جای دنبه، دارای دم پهنی است و انتهای آن حالت برگشته دارد.
§در این نژاد، قوچ ها شاخدار میشها بدون شاخ هستند.

رنگ بدن گوسفند قره گل
رنگ اصلی گوسفندان قره گل از زمانی كه بره هستند، مشخص است. بیشتر گوسفندان قره گل خراسان، سیاه رنگ هستند كه به آنها (طوس) هم گفته می شود. تعداد بسیار كمی از آنها به رنگ خاكستری یا (چال) و قهوه ای یا (سور) دیده می شوند. بره های قره گل سیاه از تولد تا حدود یك سالگی، سیاه یكدست هستند. با بالا رفتن سن، رنگ تنه كم كم خاكستری می شود. بعد از دو سالگی، سیاهی رنگ فقط در ناحیه سر و انتهای دست و پا باقی می ماند.

منطقه پرورش گوسفندان قره گل
گوسفند قره گل، دام بسیار مقاوم و پر تحركی است. منطقه های پرورش این گوسفند، دشت خشك و گرمی است كه مقدار بارندگی در آنجا كمتر از 250 میلی متر در سال باشد. این گوسفندان می توانند در تابستان در گرمای 45 درجه سانتی گراد در مراتع چرا كنند و در زمستان هم تا 30 درجه سانتی گراد زیر صفر سرما را تحمل كنند. گوسفندان قره گل می توانند در مراتع های فقیر كه كم علوفه هستند، چرا كنند.
به طور كلی محل زندگی و پرورش گوسفند قره گل، منطقه های گرم و سوزان، صحراهای كم آب و علف با رطوبت بسیار كم است. این منطقه زمستانهای سرد ویا یخبندانی دارند. منطقه پرورش قره گل سیاه در ایران، در شمال شرق استان خراسان در منطقه سرخس است. این منطقه دنباله صحرای خشك و بی آب و علف قره قوم است.
نكته: گوسفند قره گل در منطقه های كم آب و علف، گرم و سوزان، پرورش پیدا می كند.

پرورش پوست مناسب در بره قره گل
گله داران عزیز، مرغوب بودن و زیبایی پوست بره قره گل به خالص بودن گله بستگی دارد. به علاوه، خصوصیت هایی كه از پدر و مادر بره می رسد نیز در مرغوب بودن و زیبایی پوست نقش زیادی دارد. بهترین پوست آنهایی هستند كه نازك، درخشنده و دارای موهای كوتاه و گلهای مرتب باشند. رنگ پوست هم در قیمت آن بسیار موثر است. پوست هایی كه رنگ های طلایی، نقره ای و رنگ های گوناگون دیگر هستند، ارزش بیشتری دارند. برای بدست آوردن پوست با گلهای مناسب، بره های نوزاد را تا دو سه روز پس از تولد ذبح می كنند. زیرا با بزرگ شدن بره كم كم گلها شكفته و باز می شوند. درنتیجه زیبایی خود را از دست می دهند.
نكته :بهترین پوست بره قره گل، پوستی است كه نازك، دارای موهای كوتاه و گلهای مرتب و درخشنده باشد.

چه كار كنیم تا یك گله قره گل مناسب داشته باشیم؟
دامدار گرامی، برای داشتن یك گله مناسب، ابتدا باید كار خالص كردن گله را انجام دهید. برای این كار، تمام میشهای دوبر و آنهایی كه شكل ظاهری قره گل را ندارند از گله خارج كنید. به علاوه گوسفندان پیر، بیمار و قصر را باید از گله خارج كرده و فروخته شوند. كار بعدی، انتخاب قوچهای اصلاح شده خوب برای جفتگیری با میشها ی گله است. زیرا قوچ قره گل اصلاح شده، بره هایی با پوست های مرغوب تولید می كند.

گله داران با سابقه، بره های نر با پوست زیبا و مرغوب را انتخاب و نگهداری می كنند. یا از گله های دیگر می خرند. به این ترتیب، بعد ها از این بره ها در بارور ساختن گله استفاده می كنند. ایستگاه پرورش و اصلاح نژاد گوسفند قره گل در شهرستان سرخس، بهترین قوچها و شیشك های اصلاح شده را تولید می كند. این ایستگاه بهترین گوسفند قره گل را در اختیار گله داران قرار دهد.
نكته: قوچهایی كه برای بارور ساختن كله انتخاب می شوند، نقش مهمی در اصلاح نژاد گوسفندان دارند.

به گوسفندان اهمیت بدهید.
با استفاده از مطالبی كه گفتیم، می توانید یك گله بسیار خوب قره گل داشته باشید. برای این كه گوسفندان گله شما تولید مناسبی داشته باشند، باید سالم نگهداری شوند. می دانید كه انگل های خارجی وداخلی به گوسفندان آسیب های زیادی وارد می كنند. در نتیجه تولید آنها كم می شود. با مشورت دامپزشكی منطقه در زمان مناسب به گوسفندان، داروهای ضد انگل بدهید. برای از بین بردن انگلهای خارجی هم برای دام ها از حمام ضد كنه استفاده كنید. با تزریق واكسن از برخی بیماریها مانند بروسلوز، آبله، پرخوری، سیاه زخم و تب برفكی می توان پیشگیری كرد.
نكته: پیشگیری بهتر از درمان است. واكسن های لازم را با مشورت دامپزشكی به گوسفندان تزریق كنید.
رمضانعلی عزیزی-عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی

پرورش بره ها به صورت مصنوعی با استفاده از جایگزین شیر

فاکتورهای مهم پرورش گوسفند یکی قیمت بره در بازار و دیگری تعداد بره های از شیر گرفته شده به ازای هر راس گوسفند در سال می باشد.با انجام فعالیت های اصلاحی و سلکسیون ، گوسفندانی با دوقلوزایی ومیزلن بره زایی بالا حاصل شده اند که علاوه بر مزیتی که دارد این افزایش مشکل پرورش بره ها را به وجود آورده است.

کافی نبودن شیر مادر به دلایل مختلف مانند سنگینی زایمان مرگ و میر بره ها را افزایش داده است.هزینه ،زمان، نیروی کاری که صرف کاهش میزان مرگ و میر بره ها که ناشی از گرسنگی بره و فقدان خصوصیات مادری میش است می شود از لحاظ اقتصادی مقادیر زیادی را شامل می شود. برای حل این مشکل پرورش مصنوعی بره ها به عنوان یک راه چاره برگزیده می شود.
پرورش دهندگان گوسفند به دلیل مراقبت های ویژه ، احتمال مرگ ، صرف نیروی کار و گران بودن غذای جایگزین از پرورش مصنوعی بره ها خودداری می کنند. اما امروزه با پیشرفت صنعت تولید خوراک دام،بهبود ویژگیهای کیفی،وجود سیستم های مختلف پرورش مصنوعی و وجود تجهیزات مدرن ، میزان نیروی کار کاهش یافته است.
درپرورش بره ها به صورت مصنوعی ،با از شیرگیری زودهنگام بره و تغذیه مناسب ورعایت اصول بهداشتی نتیجه پرورش مصنوعی بره ها به میزان زیادی بهبود یافته است.
...


پرورش بره ها با شیشه وپستانک یا سیستم های اتوماتیک

در یک واحد پرورش گوسفند،وقتی تصمیم به پرورش مصنوعی بره ها گرفته میشود اولین روشی که به ذهن پرورش دهندگان می رسد استفاده از شیشه و پستانک است . بره ها در 5-3 روز اول ، هر 6 ساعت یکبار با استفاده از شیشه و پستانک تغذیه می شوند. بعد ازاین مدت بره ها هر روز 3-2 دفعه با جایگزین شیر تغذیه میشوند.در این روش مقدارمصرف جایگزین شیر را به سهولت می توان کنترل نمود.اگر باگذشت زمان و همراه با رشد بره مقدار خوراک جایگزین شیر و مدت تغذیه تغییر نکند پیش معده بره ها با گذشت زمان بزرگتر شده و عوارض ناخواسته حاصل از   پرورش نامناسب به چشم خواهد خورد.در پرورش با شیشه و پستانک می توان از شیر میش های دیگر نیز به عنوان منبع شیر استفاده نمود.

یک روش دیگر،((پرورش اتوماتیک)) می باشد.دراین روش امکان مصرف خوراک جایگزین به صورت مداوم و آزادانه برای بره ها مهیا می شود . دراین روش نیروی کار کاهش یافته و در مدت کوتاه تعداد زیادی بره پرورش می یابد.دراین روش واحدهای مکش شیر برای تعدادزیادی بره قابل استفاده است. پرورش دهندگان گوسفند باتوجه به تعداد بره ای که می خواهند به صورت مصنوعی پرورش دهند بایستی تعداد سطل مورد نیاز را خریداری نمایند و یا خودشان اقدام به ساختن آنها نمایند.

 پرورش بره ها در محفظه یا اتاقک بره

بره ها با شروع تغذیه جایگزین شیر از هفته دوم به اتاقک بره آورده می شوند.غذایی که بعد از این بایستی به بره ها بدهیم خوش خوراک بوده و دارای حداقل 20 درصد پروتئین باشد.کنجاله سویا به میزان 50 درصد کل جیره برای تغذیه بره ها در این مرحله مناسب است.از آنجا که یونجه خشک باعث نفخ در بره ها می شود نباید زیاد مصرف شود. یونجه پربرگ نباید در دو هفته اول زیاد شود و همچنین آب مصرفی بره ها بایستی تمیز و تازه باشد.

مقایسه جایگاههای سنتی، بهسازی شده و صنعتی گوسفند در سیستم پرورش روستایی

جهت بررسی خصوصیات مختلف جایگاههای سنتی، بهسازی شده و صنعتی بر عملکرد گوسفند در سیستم پرورش روستائی تعداد 3578 راس گوسفنددر غالب 13 گله مورد ارزیابی قرار گرفت. در جایگاه سنتی، بهسازی شده و صنعتی به ترتیب808 ،1679 و1091 راس در3 ، 6 و4 گله تحت بررسی قرار گرفت.
جهت بررسی خصوصیات مختلف جایگاههای سنتی، بهسازی شده و صنعتی بر عملکرد گوسفند در سیستم پرورش روستائی تعداد 3578 راس گوسفنددر غالب 13 گله مورد ارزیابی قرار گرفت. در جایگاه سنتی، بهسازی شده و صنعتی به ترتیب808 ،1679 و1091 راس در3 ، 6 و4 گله تحت بررسی قرار گرفت. اطلاعات در زمینه‌های خصوصیات ساختمانی جایگاه گوسفند مانند مساحت جایگاه بسته ، مساحت بهاربند، مشخصات آخور، مساحت آبشخور، مساحت انبار، رعایت مسائل بهداشتی، جمعیت گله‌ها و خوراک گوسفندان بود.کلیه داده ها با استفاده از نرم‌افزارexcel دسته‌بندی و با نرم‌افزار SAS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج حاصله نشان داد میانگین کل مساحت جایگاه بسته به ازای هر رأس گوسفند05/2 مترمربع بود به طوری که کمترین مساحت به ازای هر رأس گوسفند مربوط به جایگاه سنتی و بیشترین میاحت مربوط به جایگاه‌ صنعتی بود(05/0 < P).
...


  جهت بررسی خصوصیات مختلف جایگاههای سنتی، بهسازی شده و صنعتی بر عملکرد گوسفند در سیستم پرورش روستائی تعداد 3578 راس گوسفنددر غالب 13 گله مورد ارزیابی قرار گرفت. در جایگاه سنتی، بهسازی شده و صنعتی به ترتیب808 ،1679 و1091 راس در3 ، 6 و4 گله تحت بررسی قرار گرفت. اطلاعات در زمینه‌های خصوصیات ساختمانی جایگاه گوسفند مانند مساحت جایگاه بسته ، مساحت بهاربند، مشخصات آخور، مساحت آبشخور، مساحت انبار، رعایت مسائل بهداشتی، جمعیت گله‌ها و خوراک گوسفندان بود.کلیه داده ها با استفاده از نرم‌افزارexcel دسته‌بندی و با نرم‌افزار SAS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج حاصله نشان داد میانگین کل مساحت جایگاه بسته به ازای هر رأس گوسفند05/2 مترمربع بود به طوری که کمترین مساحت به ازای هر رأس گوسفند مربوط به جایگاه سنتی و بیشترین میاحت مربوط به جایگاه‌ صنعتی بود(05/0 < P).در مورد فضای بهاربند نیز در جایگاههای سنتی کمترین مساحت و بیشترین مساحت مربوط به جایگاه صنعتی بود (05/0 < P). بین میانگین طول آخور، ارتفاع آخور و مساحت آبشخور به ازای هر رأس گوسفند در جایگاههای مختلف تفاوت معنی دارمشاهده نشد. مساحت انبار ذخیره خوراک دام در جایگاه صنعتی بطور معنی‌داری بیشتر از دیگر جایگاهها بود(05/0 < P). در جایگاه صنعتی درصد بره‌زائی بطور معنی‌داری بالاترازجایگاه سنتی بود (05/0P<). میانگین درصد تلفات گوسفند درجایگاه سنتی بطور معنی داری بالاتر از جایگاه صنعتی بود(05/0P<). درکل اغلب معیارهای لازم جهت پرورش و نگهداری دام در جایگاه صنعتی و پس از آن در جایگاه بهسازی شده رعایت شده، ولی در جایگاههای سنتی این شاخص‌ها مناسب نبودند، هر چند که در اغلب موارد از تمام ظرفیت جایگاههای صنعتی استفاده نشده بود .
کلید واژه‌ها : جایگاه گوسفند، عملکرد تولید و سیستم پرورش روستائی گوسفند .

مقدمه

استان چهار محال وبختیاری دارای بیش از4 میلیون واحد دامی می باشدکه بیش از70 درصد آن به گوسفند و بز اختصاص دارد، در این استان پرورش گوسفند و بز به دو صورت روستائی و عشایری انجام می شودکه جمعیت دام در سیستم پرورش روستائی 305/747/1 رأس گوسفند و بره و 521932 رأس بز و بزغاله (80 درصد گوسفند و بز استان) را شامل می‌شود، در این سیستم پرورش از اواسط پائیز تا اوایل بهار گوسفند و بز در جایگاه بسته نگهداری و در طول بهار و تابستان در خارج از جایگاه بر روی مراتع وپس چر نگهداری می‌شوند(3). به دلیل وابستگی شدید گوسفند و بز به مرتع، تاکنون کمتر به جایگاه وساختمان آن اهمیت داده شده است. هرچند که جایگاه نگهداری وپرورش گوسفند و بز در مقایسه با جایگاه گاو و طیور صنعتی به تجهیزات مدرن و امکانات کمتری نیازدارد(2و4). اما با توجه به تأسیس واحدهای بزرگ گوسفنداری و نظر به اهمیت لزوم معیارهای ساختمانی وبهداشتی مربوط به جایگاه دام و ساختمانهای دامپروری، رعایت آنها اثر قابل توجهی بر عملکرد تولید گله‌های گوسفند و بز داشته و نهایتاً موجب افزایش بهره‌وری در امر پرورش گوسفند می‌گردد. در اکثر کشورهای دنیا، خصوصاً جهت نگهداری گله‌های بزرگ از جایگاههای مدرن و صنعتی استفاده می‌گردد (5 ، 8 ، 9 و 10 ). در ایران نیز استفاده از جایگاه بسته در مناطق مختلف، خصوصاً مناطق کوهستانی و سردسیر و در گله‌های بزرگ بطور نسبی رایج شده است (2و 3 ). با توجه به توسعه دامداری و گوسفنداری، خصوصاً ایجاد گوسفنداری‌ها و پرواربندی‌های بزرگ و مدرن در سالهای اخیر اقدام به ایجاد جایگاههای صنعتی گردیده که از نظر ساختمانی و اصول فنی و مهندسی بر طبق نقشه‌های تیپ، اداره بهداشت و مهندسی جایگاه دام اجرا می‌گردند، مصالح مورد استفاده غالباً از آجر، سیمان و بتون بوده و سقف آنها از ورق گالوانیزه می‌باشد. دراین جایگاهها مسائل فنی مانند تهویه مناسب، نور کافی، پوشش سیمانی کف و پلاستر دیوارها خصوصاً دردامداریهای بزرگ و مدرن رعایت می گردد (1و 2). هدف این تحقیق، بررسی و مقایسه جایگاههای مختلف و تأثیر آنها بر عملکرد گوسفند بود .

مواد و روشها

پرورش گوسفند در سیستم روستائی درجایگاههای باز و بسته صورت می‌گیرد به همین دلیل جایگاههای سنتی با جایگاههای نوسازی شده و صنعتی مورد ارزیابی قرار گرفت. تعدادی ازگله‌ای بالای یکصد رأس دام مولد در سطح استان بطور تصادفی انتخاب و پس از هماهنگی، روند اجرائی طرح آغازگردید. در نهایت 3578 راس گوسفنددر قالب 13 گله که دارای شرائط لازم و دراقلیم های مختلف استان بودند، جهت اجرای این بررسی شامل 808 ، 1679و1091 راس به ترتیب در3، 6 و4 گله درجایگاه سنتی، بهسازی شده و صنعتی، مورد رکورد برداری قرار گرفت. اطلاعات اولیه جایگاههای دام، شامل مساحت کل جایگاه،‌مساحت بهاربند، طول ، ارتفاع و عمق آخورها و دیگر اطلاعات مورد نیاز، مستقیماً اندازه‌گیری، محاسبه و ثبت گردید. همچنین اطلاعات مربوط به تولید وهزینه های مختلف از قبیل تولیدمثل، وضعیت تلفات دام، وضعیت خرید و فروش دامها، وضعیت بهداشتی گله، زمان پشم‌چینی، میانگین پشم هر رأس، زمان شیرگیری بره، وضعیت شیردوشی، مدت و مقدار تولید شیر، نوع خوراک مصرفی و مقدار آن و هزینه خوراک دام، پس از بدست آوردن کلیه اطلاعات در طول یک سال تولیدی گوسفند و همچنین بررسی روند تغییرات جمعیتی، تولیدمثلی ، تلفات، کلیه هزینه‌های ثابت و جاری بدست آمدوپس ازدرصدگیری نسبت به فراسنجه های مهم با برنامه Excellدسته بندی و با نرم افزار آماری SAS اطلاعات در زمینه‌های مختلف تجزیه و تحلیل گردید .

نتایج وبحث

میانگین کل سطح جایگاه بسته به ازای هر راس گوسفند05/2 مترمربع و میانگین حداقل مربعات مساحت جایگاه بسته سنتی، بهسازی شده و صنعتی به ازای هر راس گوسفند به ترتیب 94/0، 51/3 و 75/3با خطای معیار76/0 مترمربع بود که از نظر آماری مساحت فضای بسته در جایگاه‌های سنتی بطور معنی‌داری کمتراز جایگاههای بهسازی شده و صنعتی بود ) 5/0 < (P. میانگین کل سطح بهاربند به ازای هر راس گوسفند 56/3 متر مربع بود و تفاوت معنی داری بین سطح بهاربند در جایگاههای مختلف وجود نداشت. درتحقیقی که بر روی 405 گله جهت بررسی وضعیت گله‌داری استان چهارمحال و بختیاری انجام شد 36/69 درصد گله ‌ها دارای جایگاه بسته بودند و غالباٌ در سیستم روستائی از جایگاه بسته جهت نگهداری گوسفند استفاده می کردند(3). در بررسی دیگری مقدار فضای بسته مورد نیاز هر رأس گوسفند حداقل 25/1 مترمربع توصیه شده است که به تفکیک دامهای ترکیب گله عبارتند از هر رأس میش بالغ معادل 85/1 – 25/1 مترمربع و میش با بره معادل 5/1 تا 2 مترمربع و هر رأس قوچ 85/1 تا 85/2 مترمربع و هر رأس بره پرواری 95/0 تا 2/1 مترمربع در جایگاه بسته با کف معمولی ارائه شده است(2). همانطور که مشحص است فضای لازم در بررسی های فوق بیشتر از سطح مورد استفاده در جایگاه سنتی است اما در جایگاه بهسازی شده و صنعتی بیشتر از حد توصیه شده توسط دیگر محققین است که یکی از دلائل عمده آن عدم استفاده کامل از ظرفیت جایگاههای فوق است. میانگین کل طول آخور اختصاص یافته به هر رأس گوسفند برابر 63/37 سانتیمتر بود و میانگین حداقل مربعات طول آخور در جایگاه سنتی به ازای هر رأس گوسفند 4/33 سانتیمتر و در جایگاه بهسازی شده 76/28 سانتیمتر و در جایگاه نوسازی شده 62/48 با خطای معیار 07/11 سانتیمتر بود که علی‌رغم تفاوت قابل ملاحظه بین آنها، از نظر آماری این تفاوت معنی‌دار نبود. طبق بررسی هائی که صورت گرفته طول آخور برای هر رأس میش 40 تا 55 سانتیمتر و جهت میش و بره نیز اندازه فوق کافی است و برای هر رأس قوچ 50 تا 60 سانتیمتر و طول آخور مورد نیاز بره‌های پرواری 30 تا 40 سانتیمتر است(2). در تحقیق دیگر میزان طول اختصاص یافته به ازای هر رأس گوسفند جهت مصرف کنسانتره 24/15 سانتیمتر و برای هر رأس میش با بره5/40 سانتیمتردر نظر گرفته می‌شود و طول آخور جهت مصرف علوفه به ازای هر رأس میش 5/40 سانتیمتر در شرایط تغذیه دستی توصیه شده است. اما برای تغذیه میش و یا میش با بره بطور انفرادی20تا30 سانتیمتر در نظر می‌گیرند(7). نتایج بدست آمده از این تحقیق بادیگر مطالعات مطا بقت دارد که البته طول آخور مورد نیاز هر راس گوسفند به عوامل اقلیمی و محیطی و سیستم نگهداری دام نیز بسستگی دارد که هر کدام از این بررسی ها ممکن است در یکی از این شرائط انجام شده باشند. میانگین کل ارتفاع آخور در جایگاههای مختلف معادل 76/56 سانتیمتر بود و میانگین حداقل مربعات ارتفاع آخور در جایگاه سنتی 33/55 ، جایگاه بهسازی شده 82/54 و در جایگاه صنعتی 17/63 با خطای معیار 24/3سانتیمتر بود که تفاوت معنی‌داری بین ارتفاع آخور در جایگاههای مختلف وجود نداشت. در گزارشی ارتفاع آخور را جهت هر رأس میش یا قوچ حدود 35 تا 45 سانتیمتر و برای بره‌های پرواری 20 تا 30 سانتیمتر ارائه نموده است (7). در بررسی دیگر ارتفاع آخور برای نژادهای کوچک را 25 سانتیمتر و برای نژادهای بزرگ 30 سانتیمتر گزارش نموده‌اند (6). تفاوت موجود بین ارتفاع آخور در بررسی های فوق مربوط به نوع آخور مورد استفاده جهت تغذیه گوسفند و اندازه نژاد گوسفند می باشد.گوسفند نژاد لری بختیاری یکی از نژادهای سنگین و بزرگ در کشور است (ارتفاع جدوگاه میش 2/74 و قوچ 6/83 سانتیمتر) است (3). به همین دلیل ارتفاع آخور در جایگاههای مورد بررسی بیشتر از نتایج ارائه شده توسط دیگرمحققان است. میانگین کل سطح انبار علوفه به ازای هر رأس گوسفند 83/36 سانتیمتر مربع بود. میانگین حداقل مربعات مساحت انبار علوفه به ازای هر رأس دام در جایگاه سنتی 56/22 ،در جایگاه بهسازی شده 06/26 و در جایگاه صنعتی05/62 با خطای معیار 71/10سانتیمتر مربع بود که سطح انباردر جایگاه صنعتی بطور معنی داری بالاتر از بهسازی شده و سنتی بود )05/0 < P). دفعات سمپاشی در جایگاههای بهسازی شده در سال یک دفعه و در جایگاه صنعتی دو دفعه بود. میانگین کل تلفات 97/8 درصد بود. بیشترین درصد تلفات در جایگاه سنتی با 76/11 درصد، بهسازی 53/8 درصد که بطور معنی داری بیشتر ازجایگاه صنعتی (01/5 درصد)با خطای معیار97/1 درصد بود. میانگین کل درصد بره‌زائی 15/88 درصد بود. میانگین درصد بره‌زائی در جایگاه سنتی 06/79 درصد، بهسازی شده 04/83 درصد و بره زائی در جایگاه صنعتی76/93 با خطای معیار 6/3درصد، بطور معنی داری بیشتر بود)05/0 < (P. میانگین کل خوراک مصرفی 8/2153 گرم در روزبود. میانگین خوراک مصرفی روزانه به ازای هر رأس گوسفند در جایگاه سنتی کمترین مقداربا 6/1566 گرم، جایگاه بهسازی شده 7/2307گرم و جایگاه صنعتی بیشترین مقدار 2/2792 با خطای معیار5/329 گرم بود)05/0 < (P. اغلب معیارهای لازم جهت پرورش دام در جایگاه صنعتی و جایگاه بهسازی شده، مناسب بود اما در جایگاههای سنتی شاخصهاکمتر رعایت شده بود ، هر چند که از تمام ظرفیت جایگاههای صنعتی استفاده نشده بود. در پایان توصیه می گردد که در حدامکان جایگاههای سنتی، بهسازی شوندوجایگاههای صنعتی بطور کامل ساخته و پس از آن مجوز بهره برداری صادر شودو تااز تمام ظرفیت آنها جهت پرورش استفاده گردد .

مرتضی کرمی 

پرورش گوسفند فراهانی

از مهمترین عواملی که پیشرفت در هر فعالیت تولیدی و اقتصادی را تضمین می کند، تلفیق دانسته های علمی با امکانات عملی است و این امر به ویژه در برخی از رشته های تولیدی مانند فعالیت های دامپروری و بخصوص گوسفند داری، حائز اهمیت است.

با اینکه نگهداری و پرورش گوسفند در ایران از سابقه ای طولانی بر خوردار است و بر خلاف تعدادی از دامها که از سایر نقاط به کشور ما وارد شده،گوسفند از ایران به نقاط دیگر جهان به ارمغان رفته است، متاسفانه هنوز مسائل اولیه نگهداری و پرورش آن نادیده گرفته شده و نکات اساسی در این زمینه، برای بسیاری از دامپروران و علاقه مندان به این حرفه همچنان مبهم و نارسا باقی مانده است.
نکته حائز اهمیت در آستانه ورود به اقتصاد جهانی تنها پرورش آن دسته از دام و طیور توجیح پذیر است که در جیره غذایی آنها از اقلام وارداتی بهیچ عنوان استفاده نگردد.
با توجه به اینکه استان مرکزی یکی از پیشگامان عرصه کشاورزی و دامپروری کشورمان می باشد، وهمچنین با داشتن نژاد های بومی فراهانی و کلکوهی کمتر مورد توجه اساتید علم دامپروری و دانشگاهها قرار گرفته، نژاد فراهانی به لحاظ تولید پشم و سپس گوشت حائز اهمیت می باشد و از دیر باز مردم منطقه پشم این گوسفند را در صنعت قالی بافی بکار برده و فرشهای بسیار مرغوبی تولید می کرده اند.

گوسفند دنبه  دار نژاد فراهانی

گوسفند نژاد فراهانی یکی از توده های دومنظوره تولید پشم و گوشت می باشد. تقریبا 30 درصد گوسفندان موجود در استان مرکزی شامل این توده هستند و اکثرا بصورت سنتی پرورش داده می شوند.
مناطق پرورش همانطوریکه از اسم گوسفند فراهانی بر می آید مناطق پرورش این دام در اکثر نقاط استان مرکزی و بویژه منطقه فراهان  می باشد. البته در حال حاضر بدلیل تلاقی های بدون برنامه  ناخالصی و آمیخته های درهم و اتفاقی گوسفندان با نژادهای محلی و بومی دیگر بیشتر شده است.
بطورکلی آمار موجود گوسفندان استان مرکزی  در حدود ۲ میلیون رأس می باشد که 30درصد آنها گوسفند فراهانی است. آب و هوای منطقه پرورش بدلیل قرار گرفتن در حاشه کویر و نیز در محل چین خوردگیهای رشته کوههای البرز و زاگرس متنوع است بطور کلی دارای آب هوای بیابانی نیمه بیابانی٬ معتدل کوهستانی و سرد کوهستانی است.



مشخصات و اندازه گوسفند فراهانی :

مشخصات نژادی و اندازه گیریها درسال ۱۳68 توسط معاونت امور دام و با مشارکت بخش خصوصی  تعین و ثبت گردیده است.رنگ بدن این گوسفند سفید نخودی است. پوزه  و دور چشمها و چهار قلم پا دارای لکهسیاه رنگ است. روی بینی در میش صاف و در قوچ داری انحنا می باشد. هردو جنس فاقد شاخ هستند. دنبه در انتها گرد و دارای شکاف کوچک به همراه دنبالچه در راس این شکاف می باشد. پشم به حالت کوفته و ضخیم و مناسب قالی بافی است. نوع بهره این دام پشمش و گوشتی است.نسبت بره زایی 97درصد می باشد. این نژاد پرطاقت است و قادر است مسافت بسیار طولانی را بخوبی طی نماید.

           
       مشخصات و اندازه های گوسفند فراهانی بطور متوسط عبارتست از:

مشخصات	قوچ	میش
قد ﴿سانتیمتر ﴾	27/71	41/59
طول بدن ﴿سانتیمتر ﴾	3/60	50
وزن تولد ﴿کیلوگرم ﴾	33/3	2/3
وزن سه ماهگی﴿کیلوگرم ﴾	14/24
پشم سالیانه﴿کیلوگرم ﴾	44/1	8/0

مزایای پرواربندی

1- افزایش تولید گوشت بدون افزوده شدن تعداد دام ﴿افزایش تولید در واحد سطح﴾
طبق محاسباتیکه بعمل آمده ثابت گردیده است که تراکم دام و بخصوص گوسفند نسبت به مراتع قابل استفاده کشور بسیار زیاد است و در اثر همین کثرت دام مراتع موجود روز بروز فقیرتر می شود. به این ترتیب برای اینکه تعادلی بین مراتع موجود و واحد دامی در کشور بوجود آید باید حتی الامکان از تکثیر بدون حساب گوسفندان و دامهای دیگر جلوگیری بعمل آید و سعی شود حتی با کم کردن دامهای موجود و با پرورش صحیح حیوانات باقیمانده میزان تولید همچنان ثابت باقی بماند، بطوریکه یک بره ٦٠ کیلویی با تغذیه متعادل و ارزان قیمت جانشین دو بره ٣٠ کیلویی با تغذیه ناقص گردد. رسیدن به این هدف از نظر تولید گوشت، تنها از راه پرواربندی میسر می شود، بطوریکه در این میان گذشته از ثابت ماندن محصول، از نظر تامین جایگاه و همچنین پاره ای از مخارج زاید دیگر، صرفه جوئیهایی شده طی آن بتدریج به تعداد نژادهای پیش رس نیز افزوده می گردد.

۲- افزایش مرغوبیت گوشت
تغذیه مناسب و متعادل گوسفندان پرواری گذشته از اینکه باعث افزایش  سرعت رشد حیوان می شود سبب می گردد تا گوشت تولیدی با کیفیت مناسب تری  به بازار عرضه شود.

درصد ترکیبات شیمیایی لاشه انواع گوسفند

ترکیبات	گوسفند پرواری	گوسفند چاق	گوسفند معمولی	گوسفند لاغر
آب	46	54	2/65	8/72
چربی	2/43	6/33	5/19	9
پروتئین	2/10	7/11	5/14	1/17
خاکستر	2/1	6/0	8/0	8/0

بعنوان مثال در یک گوسفند پروار ۷٠ کیلوگرمی که با کسر آب ماده پروتئین در حدود ۴ کیلوگرم می باشد، در یک گوسفند لاغر ۳۵ کیلوئی که دارای ۸ کیلوگرم ماده خشک می باشد مقدار پروتئین از ٣/۱ الی ۵/۱ کیلوگرم تجاوز نمینماید که با مقایسه بوزن کل دو حیوان مقدار پروتئین در گوسفند پروار از دو برابر پروتئین موجود در گوسفندان لاغر بمراتب بیشتر است.
ضمنا" همانطور که ملاحظه می شود مقدار چربی داخل عضلانی در گوشتهای لاغر بمقدار فاحشی کم می شود و در ازای آن بافت پیوندی جانشین آن می گردد بطوریکه در اثر وجود الیاف بافت پیوندی در ساختمان گوشتهای لاغر محصول حاصله سفت تر و تیره تر از حد معمولی می گردد. بعلاوه بسیاری از عضلات دامهای پرواری از الیاف ظریف تری ساخته شده و بخاطر متناسب بودن میزان چربی بافتها طعم گوشت لذیذتر و مطبوع تر می باشد.

3- برگشت اصل سرمایه و سود آن در مدت زمان محدود
گذشته از واحدهای بزرگ دامپروری که در حال حاضر تعداد آنها در کشور چندان زیاد نیست فعالیتهای مربوط به پرواربندی با سرمایه های نسبتا" متوسط و یا کوچک توسط دامداران محلی انجام گرفته و حتی قسمت مهمی از تولیدات دامی در واحدهای خانوادگی صورت میگیرد. با توجه باین حقیقت و با در نظر گرفتن قدرت مالی محدود این نوع تولید کنندگان باید سعی شود سرمایه گذاری طوری انتخاب شود که طی آن ضمن بالا رفتن هرچه بیشتر میزان محصول اصل سرمایه و سود حاصله از سرمایه گذاری در فاصله کوتاهی به صاحبان اصلی برگشت داده شود تا دامدار که از ثروت فراوان بهره مند نیست ضمن تشویق بکار تولیدی و شرکت موثر در آن، بتواند بتدریج فعالیتهای دیگری را آغاز کرده و از سرمایه موجود بخوبی بهره برداری نماید.
فعالیت پرواربندی در زمره مهمترین فعالیت تولیدی قرار دارد که این جنبه را بخوبی حفظ کرده است بطوریکه با انجام آن طی مدت کوتاه و معلومی اصل سرمایه و سود حاصله از آن بسرعت بصا حب آن برگشت داده می شود. بدیهی است چنانچه سرمایه گذاری منحصرا" در زمینه پرواربندی صورت گیرد حداکثر بعد از پایان دوره پروار بندی که مدت آن از ۳ الی ۴ ماه تجاوز نمی نماید، بعد از فروش بره های پروار در بازار، اصل سرمایه و سود عاید شده کلا" و در یک وعده عاید دامدار می گردد و اغلب همین امر موجبات دلگرمی و مداومت در کار را برای سرمایه گذاران محلی بوجود می آورد.

۴- کمک به بهبود مراتع
طبق آماری که از کشتارگاهها بدست آمده روشن شده است که متجاوز از نصف گوسفندان کشتاری سنشان بیشتر از یک الی دو سال می باشد و با توجه باینکه بیشتر دامهای کشتاری را گوسفندان نر تشکیل می دهند که اصولا" نگهداری آنها بیشتر از یکسال در گله از هیچ نظر مقرون بصرفه نیست، این حقیقت روشن می گردد که بخاطر عدم ترویج پرواربندی در روستاها و مراکز دامداری دامپرور ناچار است قوچها را تا زمانیکه بوزن مناسبی نرسیده اند همچنان در گله باقی نگهدارد تا در اثر استفاده از مرتع و بالا رفتن سن بتدریج بوزن حیوان افزوده و آماده کشتارگردد.
این روش کارگذشته از اینکه کمترین عایدی را نصیب دامدار نمی نماید موجبات ازدیاد بی قاعده تعداد دامهای بی بهره درگله هم می شود و در نتیجه بر اثر کثرت تعداد گوسفند و تعلیف بیرویه، مراتع کشور بتدریج رو به نابودی می گذارد. بدیهی است با پروار بستن بره های نر و خروج بموقع آنها از گله تعداد گوسفندان در گله متناسب باقی می ماند و به تدریج ضمن اینکه از تعداد گوسفندانی که در مراتع چرا میکنند کاسته می گردد با ترویج پرواربندی سطح تولید گوشت نیز در کشور بالا میرود.

۵- تولید کود
کود گوسفند محصولی است که استفاده از آن اغلب بفراموشی سپرده می شود و معمولا" منبع درآمد مهمی بحساب نمی آید، در حالیکه گوسفند بهترین کود را تهیه میکند و از این نظر بر سایر حیوانات برتری دارد.وزن کود تولید شده در سال بوسیله یک گوسفند طبق محاسباتیکه انجام شده تقریبا" ۲۵ برابر وزن زنده حیوان است و باین ترتیب برای یک گله ۱٠٠ راسی مقدار کود سالیانه تقریبا" برابر ۱۲۵ تن می باشد که اگر آن را مدت ۳ یا ۴ ماه دوره پرواربندی محاسبه کنیم رقمی در حدود ٣٠ الی ۴٠ تن کود خواهد بود. کود حاصله معمولا" غنی از مواد تخمیر کننده است و خیلی بسرعت تخمیر و قابل استفاده برای تقویت زمینهای زراعتی می گردد.
پخش کردن و برداشت کود گوسفند نسبت به کود سایر حیوانات بسیار آسان می باشد و بخصوص این امر در آغلهای پرواری که گوسفندان مدت چند ماه در آن بطور دست جمعی و بسته باقی مانده و کود در محل جمع آوری می شود بسیار سهل و ساده است. بدیهی است در تنظیم طرح پرواربندی قسمتی از درآمد باید از فروش کودهای تولیدی منظور گردد. در بعضی از مراکز دامپروری کشور صاحبان آغلها حاضرند به جای دریافت کرایه محل و آغل از پرواربندان، تنها از کود تولیدی در پایان دوره پرواربندی استفاده کنند.
گذشته از مواردی که در بالا تحت عنوان مزایای پرواربندی گفته شد فعالیت تولیدی مزبور دارای ارزشهای دیگری از جمله حداکثر استفاده از نقاط غیر قابل استفاده در مزرعه و حتی حیاط منازل روستایی ، بکار انداختن نیروی انسانی در فصول سرما و بیکاری در روستا برای انجام فعالیتهای تولیدی و اقتصادی و بالاخره استفاده از پس چر زمینهای زراعتی و پخش کود از طریق چرای گوسفندان و نظایر این امور می باشد.

رمضانعلی عزیزی - عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی

محاسن پرواربندی

پرواربندی عبارتست از چاق كردن دام و ازدیاد گوشت آن با استفاده از غذای مناسب و با رعایت مسایل بهداشتی .

 مهمترین محاسن پرواربندی :

1- افزایش تولید گوشت قرمز و كاهش میزان واردات آن

2- اشتغال زایی و فعال شدن نیروهای غیر فعال و بیكار در روستاها

3- جلوگیری از فشار بر مراتع طبیعی و احیای آنها

4- ایجاد تعاونی و ارایه تسهیلات و امكانات به پرواربندان

5- آشنایی دامداران با مواد كنسانتره دامی و پی بردن به رزش غذایی آن ها

6- جلوگیری از كشتار بی رویه دامهای قابل پروار و بهره گیری از پتانسیل ژنتیكی آنها در سط كشور

...

 عوامل اساسی در یك پرواربندی موفق :

برای انجام عملیات پرواربندی موفق نیاز به یك سری عوامل اساسی می باشد كه در زیر به برخی از آنها اشاره شده است :

1- شناختن نژاد های مختلف به همراه مشخصات آنها

2- ایجاد جایگاه مناسب جهت پرواربندی

3- خرید دام مناسب جهت پرواربندی

4- تهیه علوفه مورد نیاز دام ها در طول دوره پرواربندی

5- قرنطینه و انجام امور بهداشتی بر روی دامهای خریداری شده قبل از پرواربندی

6- بكارگیری روشهای مناسب پرواربندی

7- رعایت اصول صحیح تغذیه در طول دوره پرواربندی

اصلاح نژاد گوسفند در ایران

عمده كارهای اصلاح نژاد گوسفند در كشور ایران را می توان به برآورد پارامترهای ژنتیكی صفات مختلف، روند ژنتیكی گله های موجود در ایستگاه های اصلاح نژاد گوسفند، آمیخته گری بین نژاد های مختلف، تعیین معیار انتخاب، بهبود كیفیت لاشه و استفاده از ژنتیك مولكولی خلاصه نمود. دامنه وسیعی از برآورد های ضریب وراثت پذیری صفات رشد بره ها بین نژاد های مختلف و بعضاً در داخل یك نژاد گزارش شده است. كاربرد این ضرایب محدود به جمعیتی می باشد كه ضرایب با استفاده از آن ها برآورد شده اند و از آنجائی كه مؤلفه های (كو) واریانس ژنتیكی و فنوتیپی و بخصوص نسبت آنها در یك نژاد ثابت نمی باشد، نمی توان از این برآوردها در ارزیابی های آینده استفاده نمود. مطالعات نشان می دهد كه در گله های ایستگاه به عنوان هسته های مركزی اصلاح نژاد پیشرفت ژنتیكی معنی داری ایجاد نشده است و به نظر می رسد توزیع قوچ بین گله های مردمی نیز هیچ گونه بهبودی را به گله های مردمی منتقل نكرده باشد.

عدم پیشرفت ژنتیكی در حد مورد انتظار را می توان به مشخص نبودن اهداف اصلاحی، عدم وجود معیار انتخاب مناسب، عدم استفاده از مدل های حیوانی مناسب جهت پیش بینی ارزش های اصلاحی و ارزیابی حیوانات، عدم دقت در ركورد گیری از عملكرد صفات تولیدی و شجره و ..... نسبت داد. بررسی های آمیخته گری بین نژاد های مختلف عموماً به منظور استفاده از هتروزیس بوده است، میزان هتروزیس در حد پائین و در اغلب موارد معنی دار نمی باشد، همچنین آمیخته گری منجر به كاهش جزئی كل چربی بدن و كاهش قابل ملاحظه وزن دنبه شده است و استفاده از آمیخته گری جهت افزایش صفات مرتبط با تولید مثل (دوقلوزائی ....) در مقایسه با صفات رشد و تركیب لاشه دارای بازدهی بیشتری بوده است. برآورد ضرایب اقتصادی برخی از صفات برای نژادهای بلوچی و لری بختیاری نشان داد كه صفات تولید مثلی در میش ها دارای بزرگترین ضرایب هستند. به منظور بهبود كیفیت لاشه بایستی بر روی كاهش اندازه دنبه متمركز شد و بررسی ها نشان می دهد كه با اندازه گیری ابعاد دنبه می توان حجم و وزن آن را در دام زنده برآورد نمود.

 محمود وطن خواه 1، محمد مرادی شهربابك 2، اردشیر نجاتی جوارمی 3، سید رضا میرائی آشتیانی 2 و رسول واعظ ترشیزی 4

-1 مركز تحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی شهركرد، 2- گروه علوم دامی، دانشكده كشاورزی، دانشگاه تهران، 3- مؤسسه تحقیقات علوم

دامی، 4- گروه علوم دامی، دانشكده كشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس

پروار بندی گوسفندان

مقدمه :

پروار بندی زمانی اهمیت پیدا می کند که بحران میزان گوشت مطرح می شود
پروار بندی روش عملی برای بالا بردن میزان تولید گوشت کشورمی باشد.
زمان نامناسب کشتاریکی از دلایل مهم کاهش میزان گوشت کشور می باشد » کشتار باید زمانی صورت گیرد که بره ها به حداکثر رشد و ظرفیت تولید رسیده باشند « که کشتار بره های کم سن وسال وکم وزن باعث کاهش ظرفیت تولید گوست می شوند .تقاضای مصرف کنندگان همچنان در حال افزایش است ولی هنوز کار چندانی برای تولید گوشت و این تقاضا ها نشده است.

دلایل عدم توازن بین تقاضای گوشت و تولید گوشت :

1. بی اطلاعی و بی توجهی مسئولان و دست اندرکاران و به حدر دادن سرمایه ملی از سوی آنان .

2. عدم حمایت از دامداران و ضعف بنیه مالی آنان

3. بی توجهی شدید نسبت به این شاخه از تولید در مقایسه با شاخه های دیگر تولید.

4. ضعف مراتع.

5. عدم حمایت از عشایر و ضعف بنیه مالی آنها و کاهش ذخایر پولی آنها در اواخر بهار (ضعف مراتع بعث فروش بیشترازحد بره ها در ابتدای تابستان شده است ).

6. عدم توجه به اصلاح نژاد و خالص سازی نژاد های گوشتی »البته اگر بنوان به آنها گفت نژاد به خاطر ناخالصی های فراوان و تلاقی های بی رویه با نژاد های دیگر.« اما به هر حال دارای ظرفیت ژنتیکی بالایی باشند و تولید گوشت بالایی دارند مثل شال ٬قزل ٬مهربان ٬مغانی و سنجابی.




7. سود جویی دلالان و قصابان و کشتار بره های کم سن وسال از سوی آنها برای سود بیشتر
این دلایل در نهایت باعث خصارت فراوان در امر تولید شده و جبران ان به سادگی امکان پزیرنمی باشد.

مقدمات پروار بندی:

خرید بره ها :در کشور ایران زمان زایش گوسفندان در اواخر زمستان تا اوایل بهار می باشد موقعی که علوفه سبز مراتع در دسترس دام قرار می گیرد و دام بتواند به اندازه کافی از مراتع استفاده کند معمولا شیر خوارگی بره ها از اواسط اردیبهشت تا پایان خرداد تمام می شود و دامدارانی که بنا به هر دلیلی قادر به نگهداری بره های خود نیستند اقدام به فروش بره ها می کنند که بهترین زمان خرید بره ها اوایل تیرماه تااواسط تابستان می باشد (قیمت) .خرید این بره ها در میدان دام و یا اماکن دیگر صورت می گیرد.جثه این بره هاکوچکتر بوده و وزنی حدود 15 تا 20 کیلوگرم دارند و قیمت این بره ها نسبت به قیمت پروارآنها پایین تر است.

 فصل پروار بندی در اوایل پاییز می باشد

نکات قابل توجه در زمان حمل و نقل :

1. :با وسیله نقلیه مناسب توجه به مسافت وتعداد دام باید از قطار یا کامیون ویا وانت استفاده کرد که مسافت های بیشتر از 750کیلومتر را بهتر است از قطار ویا کامیون های مخصوص حمل ونقل استفاده کرد.

2.در صورت انتقال گوسفندها از استانی به استان دیگر چنانچه موضوع بیماری های عفونی مطرح باشد باید جواز حمل ونقل را از دامپزشکی دریافت کرد.

3.از حمل دام در هوای خیلی سرد ویا خیلی گرم خوداری شود چرا که باعث با لا رفتن تلفات میشود
4. حدود 12 ساعت قبل از حرکت میزان کمتری اب و غذا در اختیار دام قرار دهیم و 2تا 3 ساعت قبل حرکت از دادن اب و علوفه سبز حتی المقدور جلوگیری شود.

 5. بستر مناسب برای کف کامیون انتخاب شود که میتوان از ماسه ویا ماسه با کاه ویا پوشال استفاده کرد وضخامت آن باید حدود 3تا4 سانتی متر باشد.

6. پوشش مناسب کامیون برای جلوگیری از کوران در زمستان وتابش شدید آفتاب در تابستان.

نکات قابل توجه در زمان پروار بندی

هزینه خرید بره ها حدود 50 تا 60 درصد کل هزینه ها را شامل می شود
بره های خریداری شده در اوایل تابستان باید تا اوایل پایز در چراگاهها نگهداری شود  (به لحاظ رشد جسمانی وموجود بودن علوفه) .

اما بره هایی که در فصل پایز خریداری میشود بلافاصله به پروار بسته می شود
بهترین شکل پروار بندی زمانی است که بره ها ابتدا 20تا 35 کیلو گرم وزن داشته باشند ودر زمان فروش 42تا 55 کیلو گرم وزن داشته باشند.

بره هایی که به رشت کافی رسیده اند بهتر است با کاه و دانه های غلا ت چاق شوند
در زمان پروار دانه های غلات بلغور ویا له شوند( بخصوص زمان میشهای پیر و لاغر).

آزمایشهای تجربی نشان داده است که حد اکثر دوره پروار بندی 3 ماه تا 100 روز می باشد.
انواع روشهای پروار بندی :

پروار بره های شیری :

.روش معمولی:در این روش بره ها مستقیما از شیر مادر تغدیه می کنند و علاوه بر ان مقداری کنسانتره به صورت آزادانه در اختیار آنها قرار می گیردرشد نمو این بره ها بستگی زیادی به میزان شیر مادر و ترکیب ان دارد این بره ها در 3تا 4 ماهگی از مادر جدا می شوند و در 5 ماهگی که به وزن 45تا 50 کیلو گرم رسیدند به کشتار می رسند.


2.روش زود از شیر گرفتن :(پرواربندی کنسانتره ای):

در این روش بره ها در سن 2تا 3 هفتگی از مادر جدا می شوند و آنها را به مصرف کنساتره با پروتئین 18 درصد عادت می دهند (مزیت این روش).

3.بره های شیر پروار :این روش در ارو پا مرسو م است ودر این روش بره ها فقط با شیر مادر تغذیه می شوند ودر 3 ماهگی وقتی که وزن انها به 20 کیلو گرم رسید کشتار می شوند
پرواربندی بره های معمولی به روش مرتع(پرواربندی مرتعی).

در این روش بره ها در 4 ماهگی تا 5 ماهگی خریداری شده و در مراتع مرغوب طبیعی و مصنو عی چرا می شوند و علاوه بر ان در وعده شبانه مقداری کنسانتره در اختیار بره ها قرار می دهند و و.زن این نوع بره ها در 7 تا 8 ماهگی در نژادهای سنگین به 45 تا 50 کیلو گرم می رسد . این نوع پروار بندی بیشتر برای بره هایی که در اواسط پاییز و اوایل زمستان متولد شده اند استفاده می شود وتا اواخر تابستان به کشتار می رسند.

 

 

پروار گوسفندان جوان

در این نوع پروار بندی بره هایی که در تابستان خریداری ودر مرتع نگهداری کرده اند در سنین حدود 7 ماهگی در آغلهای باز ویا بسته به پروار می بندند. ودر سن 10 تا 11 ماهگی با وزن 55تا 60 کیلو گرم به کشتار می رسند .در این روش قسمت عمده غذا در این روش به صورت چربی ذخیره می شود وبهتر است در این روش از علوفه ارزان قیمت استفاده شود.

پروار بندی گوسفندان پیر:

گله داران میشهای پیر وقصر قوچهای پیر و شیشکهایی که از نظر گله داشتی نگهداری آنها مقرون به صرفه نمی باشد را به عنوان گوسفندان وازد از گله جدا می شوند ودر صورت توان تامین علوفه انها را برای مدتی نگهداری کرده وپروار می کنند. این نوع گوسفندان رشد بدنی لازم را کرده اند واز نظر تولید گوشت وضریب تبدیل بسیار ضعیف می باشند وبیشتر مواد غذایی به صورت چربی در بدن ذخیره می شود
بهتر است برای پرواربندی این نوع گوسفندان از علوفه ارزان قیمت استفاده کرد(مثل پس چر غلات و..).

پرواربندی یکی از روشهای مهم در بالابردن تولیدات گوشت قرمز بدون افزایش تعداد دام می باشد . در کشور سالیانه حدود 30 درصد از جمعیت دامی گوسفند شامل بره های نر ، گوسفندهای نازا و پیر کشتار می گردند و قسمت اعظم تولیدات پروتئینی کشور را تامین می کنند اگر عملیات پرواربندی به روش صحیح صورت پذیرد ، از وارد کردن گوشت قرمز به کشور بی نیاز خواهیم شد .

پرواربندی چیست ؟

پرواربندی عبارتست از چاق کردن دام و ازدیاد گوشت آن با استفاده از غذای مناسب و با رعایت مسایل بهداشتی .

مهمترین محاسن پرواربندی :

1- افزایش تولید گوشت قرمز و کاهش میزان واردات آن .

2- اشتغال زایی و فعال شدن نیروهای غیر فعال و بیکار در روستاها .

3- جلوگیری از فشار بر مراتع طبیعی و احیای آنها.

4- ایجاد تعاونی و ارایه تسهیلات و امکانات به پرواربندان .

5- آشنایی دامداران با مواد کنسانتره دامی و پی بردن به رزش غذایی آن ها .

6- جلوگیری از کشتار بی رویه دامهای قابل پروار و بهره گیری از پتانسیل ژنتیکی آنها در سط کشور.

عوامل اساسی در یک پرواربندی موفق :

برای انجام عملیات پرواربندی موفق نیاز به یک سری عوامل اساسی می باشد که در زیر به برخی از آنها اشاره شده است :

 1- شناختن نژاد های مختلف گوسفندان به همراه مشخصات آنها

2- ایجاد جایگاه مناسب جهت پرواربندی

3- خرید دام مناسب جهت پرواربندی

4- تهیه علوفه مورد نیاز دام ها در طول دوره پرواربندی

5- قرنطینه و انجام امور بهداشتی بر روی دامهای خریداری شده قبل از پرواربندی

6- بکارگیری روشهای مناسب پرواربندی

7- رعایت اصول صحیح تغذیه در طول دوره پرواربندی

8- انجام توصیه های لازم

جایگاه مناسب جهت پراربندی :

هر چند گوسفند از نظر جا کم توقع است و به تاسیسات گرانی نیاز ندارد و در صورت داشتن تغذیه مناسب در برابر نا ملایمات جوی مقاوم و بردبار است ، ولی باید در احداث ساختمان نگهداری گوسفندان پرواری نکات فنی و بهداشتی را رعایت نمود . به طور کلی باید شرایط زمین ، درجه حرارت ، رطوبت و وضعیت آب منطقه بررسی شود ، چرا که گوسفندان از کوران باد و رطوبت زیاد رنج می برند .

در احداث جایگاه دام می بایست نیز رعایت گردد :

1- زمینی که برای احداث جایگاه دام انتخاب می شود ، از زمینهای اطراف بلندتر یا حداقل هم سطح باشد تا از ورود آب های جاری به محل دامها جلوگیری گردد .

2- جایگاه در مسیر وزش بادهای فصلی قرار نداشته باد و در غیر این صورت از باد شکن استفاده نمود .

3- جایگاه باید طوری ساخته شود که نور خورشید به مقدار زیاد در آن بتابد ، چون نور خورشید با داشتن اشعه ماورای بنفش موجب ضدعفونی شدن جایگاه و همچنین ایجاد ویتامین دی می گردد .

دیوار ، سقف و کف جایگاه باید از مصالحی مانند سنگ و آجر و سیمان ساخته شود تا امکان زندگی حشرات، میکروبها و قارچ ها کمتر شود و ضدعفونی جایگاه هم به راحتی صورت گیرد . کف جایگاه باید محکم و با دوام و غیر قابل نفوذ باشد ، همچنین لغزنده نباشد و از شیب ملایم در حدود یک درصد برخوردار باشد تا آب و ادرار زیر پاهای دام ها جمع نشود زیرا گوسفند در برابر رطوبت حساس است.

مقدار رطوبت حداکثر 50 تا 75 درصد و فضای لازم برای هر بره پرواری به طور متوسط یک متر مربع است زیرا فضای بیشتر از این حد به بره ها فرصت حرکت بیشتری می دهد که در نتیجه میزان اتلاف انرژی افزایش می یابد . مصالحی که برای سقف مورد استفاده قرار می گیرند معمولاٌ در جایگاه بسته ، تیرآهن و آجر و در جایگاه نیمه باز ایرانیت و ورقه های فلزی می باشند . باید سعی نمود از ایجاد سقفهای هادی حرارت مانند حلبی و آهن سفید خودداری کرد چرا که این گونه سقفها گرما و سرما را به شدت منتقل می کنند ، اگر از ایرانیت برای سقف استفاده شود برای جلوگیری از ورود گرما به داخل جایگاه ، لازم است سقف با یک لایه کاهگل پوشانیده شود .

- ارتفاع جایگاه باید بین 8/2 الی 3 متر باشد .

- در جلو آغل باید بهاربند یا حیاط آغل وجود داشته باشد و مساحت آن دو برابر فضای مسقف در نظر گرفته شود .

- درب آغل باید نسبتاٌ وسیع و تقریباٌ به عرض 3/2 متر باشد . تا عبور گوسفندان به راحتی صورت پذیرد.

- خوراک خوری دام ممکن است به شکل ثابت یا متحرک و یا به صورت یک طرفه یا دو طرفه باشد که در نوع ثابت باید به وسیله مصالح ساختمانی در داخل جایگاه و کنار دیواره های اصلی یا میانی آغل ساخته شود.

- کف آخورها باید به صورت گرده ماهی ساخته شود تا مواد غذایی در کناره های آخور نمانده ، فاسد و کپک زده نشود و موجبات مسمومیت دامها فراهم نگردد .

- مکان غذا خوری گوسفند به دو شکل مدرن و سنتی ساخته می شود . در شکل مدرن باید محل غذا خوری بر دو نوع و شامل علف خور ( معلف ) و آخور باشد و علف ، کاه ، یونجه و خوراکهای پر حجم را در معلف و کنجاله و آرد جو و سایر مواد کنسانتره یا غذاهای فشرده شده ( پلت شده ) در آخور قرار داده شوند.

- ارتفاع دیوار جلو آخورها باید از سطح زمین 30تا 40 سانتی متر و ارتفاع دیوار عقب 1 تا 5/1 متر باشد تا حیوان هنگام تغذیه مواد خوراکی را با پوزه به بیرون آخور نریزد .

- پهنای لبه آبخورهای یکطرفه نباید نباید از 20 سانتی متر تجاوز کن ، چرا که گوسفندان به راحتی        نمی توانند عمل تغذیه را انجام دهند .

- آخورها را باید درپایین و علف خورها را به صورت نرده ای در بالای آخورها احداث کرد .

- در بعضی از واحد های پرواربندی انواع آخورها و علف خورها را متحرک می سازند تا هر وقت بخواهند گوسفندان را در فضای باز و بهاربند علوفه بدهند .

- باید بالای آبخورها یک میله سرتاسری نصب گردد تا گوسفندان وارد آخور نشوند و با ادرار خود مواد خوراکی را آلوده نسازند .

- آخورهای متحرک را می توان با چوب یا فلز و حتی با لاستیک ماشین درست کرد .

- ابعاد لازم برای هر راس  گوسفند 30*30 سانتی متر یا 40*40 سانتی متر است. 

- برای گوسفندان باید حتماٌ آبشخور احداث نمود . چرا که لازم است در طول 24 ساعت( شبانه روز ) آب در اختیار گوسفندان باشد . در دسترس بودن همیشگی آب برای دام ها موجب هضم و جذب بهتر مواد غذایی در دستگاه گوارش می شود و گوسفندان کمتر به سوء هاضمه مبتلا شده ، سلامت آنها به خطر نمی افتد . معمولاٌ برای هر 15 راس گوسفند باید 45 سانتی متر آبشخور در نظر گرفت. 

شناخت و اهمیت پرورش گوسفند

بدون شک کوچکی جثه، قابلیت رام شدن و بهره دهی زیاد از نقطه نظر تولید گوشت، شیر و پشم وسایر فرآورده های آن باعث شده است که نظر انسان به این حیوان جلب گردد. در ایران علوفه مراتع متغییر است و گوسفندان همانند شتر مواد لازم را در بدن خود به صورت دنبه و دیگر مواد ذخیره می کند. به خاطر مسایل مذهبی و اهمیت قربانی کردن، گوشت گوسفند در درجه اول و دیگر فرآورده های آن در درجه دوم اهمیت قرار دارد.

به علت عدم آگاهی گوسفندداران ایرانی اغلب گوسفندان ایرانی اصالت خود را از دست داده و به صورت ناخالص در آمده اند.
دامنه های سلسله جبال زاگرس در جنوب غربی و مرکز و سلسله جبال البرز در شمال ایران مناطق مناسبی برای پرورش گوسفند در ایران هستند.

محاسن و معایب پرورش گوسفند

محاسن:
1. گوسفند یک حیوان نسبتاً خوش بنیه ای است که آب و هوای متغییر و خشک را تحمل می کند و با فقیرترین علوفه و غذل ها را رشد خود ادامه می دهد.
2. بوسیله گوسفند می توان زمین های نا مرغوبی که برای کشت و زرع مناسب نیست با ایجاد مرتع مصنوعی مورد استفاده قرار داد.
3. گوسفند در مقایسه با سایر دام ها به جیره نگهداری کمتری احتیاج دارد و بیشتر غذایی را که دریافت می کند صرف تولید رشد و نمو خود مینماید. به همین سبب در بیشتر کشورهای دنیا از نقطه نظر اقتصادی در رتبه اول قرار دارد.
4. انواع فرآورده های گوسفند را در تمام طول سال می توان به بازار عرضه کرد، به همین جهت دامدار کمتر با مشکلات مالی مواجه می شود.
5. برگشت سرمایه نسبتاً سریع است، به عنوان مثال بره را در 3 ماهگی یعنی 8 ماه پس از آبستنی می توان فروخت.
6. عادت گوسفند از نظر دفع فضولات و به ویژه در نقاط مرتفع چراگاه و مرتع از نظر تقویت و کود دهی خاک مورد توجه و اهمیت است.

7. پشم حاصله را می توان به راحتی انبار کرد و در زمان مناسب به بازار عرضه کرد یا به مسافت های دور فرستاد.
8. چربی خالص پشم (لالولین) که از پساب حاصله از شستشوی پشم به وسیله روش های شیمیایی جدا می گردد به عنوان مخلوط کننده کرم های آرایشی و طبی استفاده می گردد.

معایب:
1. گوسفند معمولاً از نظر حیوانات مهاجم به ویژه سگ و گرگ در معرض مخاطره است.
2. گوسفند در برابر آسیب ها و بیماری ها و به ویژه عوارض انگلی نسبت به سایر دامها بیشتر حساس است.
3. حرفه چوپانی از نظر اجتماعی چندان چشمگیر نیست و به همین جهت سیستم چوپانی پرورش گوسفند معمولاً با کمبود افراد مجرب مواجه است.
4. الیاف مصنوعی که از ترکیبات شیمیایی و رزین تولید می شود می تواند به عنوان ماده جایگزین پشم با آن رقابت نماید.

اهمیت استفاره از مراتع در پرورش گوسفند

در بیشتر مناطق دنیا پروش گوسفند به صورت چرای آزاد یعنی به شکل همان سنت اولیه انسان با استفاده از مراتع طبیعی انجام می پذیرد.

انواع چرا

1. چرای گسترده یا آزاد: به دو نوع نوع گسترده نسبی و مطلق تقسیم می گردد که در نوع اول گله در کل طول سال در کل مرتع چرا می کند ولی در حالت دوم قسمتی از مرتع برای جمع آوری غذای زمستانی حفظ می گردد.
2. چرای انتقالی یا بسته: در این روش مرتع به وسیله حصار به قطعات مختلفی تقسیم می گردد و گوسفندان در هر ایامی از سال در قسمتی از مرتع به سر می برند. از تفاوت هایی که این روش با روش گسترده دارد این است که به علت بسته بودن گیاهان نا مطبوع هم به مصرف گوسفند میرسد.
3. چرای مخلوط : گاهی اوقاط و بر حسب شرایط می توان حیوان دیگری را در چرای گوسفند وارد ساخت، از انواع چرای مخلوط می توان چرای گوسفند و گاو،میش و بره نام برد.

موقع چرا

معمولاً گوسفند از اوایل فصل بهار قادر به انتقال به چراگاه می باشد و اگر چه انتخاب زمان انتقال در هر نقطه بستگی به شرایط آب و هوایی، ارتفاع، نوع خاک و بالاخره نوع گیاه دارد ولی توجه به دو نکته لازم و ضروری است. اولاً آن که گیاهان سمی در بهار زودتر از سایر گیاهان ظاهر می شوند و پیش چرای گوسفند در این مناطق می تواند باعث تلفاتی در گله گردد. ثانیاً هنگامی می توان از چراگاه استفاده نمود که ارتفاع ساقه های علوفه دست کم به 10 تا 12 سانت رسیده باشد. با این ترتیب هر قدر در عقب انداختن چرا به اواسط بهار سعی شود در حفظ و نگهداری مرتع تلاش بیشتری مبذول گردیده.

ظرفیت چرای مرتع

بر حسب تعریف، حداکثر تعداد گوسفندی که می تواند در در هر سال در محدوده خاصی و در مدت معینی چرا کند و سطح تولید مرتع از نظر کمیت و کیفیت تغییر نکند ظرفیت چرای مرتع نامیده می شود.
مدت معین چرا از نظر آنکه در سطح تولید مرتع تغییری حاصل نگردد در ایران به صورت متوسط حدود 100 روز است.
بر اساس آخرین آمار تعداد دام موجود در کشور حدود 80 میلیون واحد دامی است و که از این تعداد با توجه به ضریب وابستکی انواع مختلف دام به مرتع حدودو 50 میلیون واحد دامی کشور کاملاً وابسته به مراتع می باشند که براساس موجود حدود 5/35 میلیون واحد دامی اضافه در مراتع چرا می کنند یا به زبان دیگر میتوان گفت از مراتع موجود 3 تا 5/3 برابر ظرفیت مجازبهره برداری می شود که این باعث تخریب و کاهش مراتع می گردد.

شناسایی و قضاوت گوسفند

ابتدا باید هدف از پرورش را مشخص نمود سپس نژاد را انتخاب کرد.معمولاً دو صت را با اولویت قرار دادن یکی از آنها در نظر می گیرند.(مانند زیر)

صفت اصلی
صفت فرعی

گوشت
پشم

پشم
گوشت

گوشت
شیر

شیر
پشم


جایگاه و تجهیزات لازم برای پرورش گوسفند

پرورش گوسفند در مقایسه با پرورش گاو به تجهیزات و امکانات کمتری احتیاج دارد و در اکثر کشورهای دنیا گوسفندان در بیشتر ایام سال به صورت آزاد پرورش می یابند و در فصل زمستان و ایام نا مساعد هوا در محیط های بسته به سر می برند. گوسفند حیوانی است که تنها از کوران باد و رطوبت نامناسب رنج میبرد و در برابر بسیاری از تغییرات جوی بردبار و مقاوم است. پس از احداث جایگاه باید به دسترسی آسان آب توجه داشت چرا که آب نیاز اولیه است.

آغل

تقسیمات داخلی آن باید به گونه ای باشد که بتوان آن را با توجه به نیاز و شرایط تغییر داد، مثالاً اگر دامدار مایل باشد فضایی برای نگهداری گوسفندان داشتی فراهم کند با اندک تغییراتی آن را فراهم کند. از جمله مسایلی که باید در نظر داشت عبارتند از دیوار چینی مناسب و نامساعد برای رشد هرگونه انگل، کف سازی محکم بادوام، غیرقابل نفوذ و غیر لغزنده، سقف سبک، ارزان و غیر قابل نفوذ برای جانوران،بهاربند با حصاربندی مناسب که همان حیاط آغل است، وسایل غذاخوری مدرن و کارآمد، نور و تهویه مناسب.

جایگاه باز

جایگاه باز عبارت است یک ساختمان مسقف که از چهار طرف باز است در نمونه مدرن آن دیوارهای جانبی از عدل های کاه و کف را به صورت نرده ای می سازند. این نوع جایگاه در بیشتر کشورها برای میش های داشتی استفاده می گردد ، مساحت لازم برای هر میش بالغ حدود 1 تا 5/1 مترمربع است و آخور و آبشخور به میزان لازم بر حسب تعداد گله تأمین می گردد.

جایگاه نیمه باز

عبارت است از یک ساختمان ساده که از سه طرف محصور شده و از یک طرف باز است و حیاطی در کنار دارد که گوسفندان در شرایط نامساعد جوی یا برای استرحت در قسمت مسقف بسر می برند.

قسمت های لازم دیگر

اتاق توزین دام، پشم چینی، بسته بندی پشم، ذخیره علوفه، توزین، نگهداری مواد کنسانتره و یا روزانه، محل تهیه غذای روزانه، نگهداری کود، نگهداری گوسفندان مریض، حمام دام، اتاق شیردوشی، اتاق کارگر و دفتر.

بلوغ و تولید مثل در گوسفند

بلوغ جنسی در بره نر، بستگی به عوامل متعددی دارد که به ترتیب عبارتند از وزن،سن،نژاد،آب و هوا،فصل تولد و غذا.
به نظر میرسد وزن حیوان بیش از سایر موارد در در این امر موثر باشد. احتمالاً مسئله تغذیه به این امر کمک می کند. به تجربه ثابت شده بره های پاییزه دیر تر از بره های بهاره به بلوغ می رسند. همچنین نژادهای درشت اندام دیرتر از نژادهای کوچک اندام به سن بلوغ میرسند. البته این صفت به خصوصیت نژادی هم مرتبط است. شرایط آب و هوا از نظردرجه حرارت و رطوبت در بلوغ بره ها موثر است. بطور کلی در شرایط ایران بره ها بین 6 تا 12 ماهگی به سن بلوغ رسیده و قادر به جفت گیری می باشند ولی از لحاظ بهره برداری و تولید نسل، از سن 18 ماهگی به بعد مورد بهره برداری قرار میگیرند.

روش های پرورش گوسفند

1. روش پرورش گوسفند نژاد خالص: دراین روش معمولاً فقط یک نوع نژاد خالص برای پرورش در نظر گرفته می شود و تمام مساعی در جهت تثبیت و تقویت نژاد مربوطه انجام می گیرد. قوچ های حاصله به مصرف کسانی که به صورت آمیخته گری به پرورش گوسفند پرداخته اند می رسد. این کار معمولاً سود اقتصادی چندانی ندارد و غالباً به صورت ذوقی یا توسط ارگان های دولتی انجام می گیرد. در ایران ایستگاه پرورش گوسفند عباس آباد مشد (30 کیلومتری جاده سرخس) وابسته به سازمان دامپروری کل کشور از جمله مراکزی است که در از نژاد خالص بلوچی پرورش داده می شود.
2. روش پرورش گوسفند به روش آمیخته گری: در اغلب کشور های دنیا از این روش برای پرورش استفاده می گردد. در این روش سعی می گردد دو نوع نژاد مطلوب مثلاً نژاد گوشتی و نژاد مناسب باروری با هم آمیخته می گردد و در نسل اول ژن های مطلوب ژن های ضعیف را کنار زده و بره حاصل از آمیزش این دو نژاد خالص بره ای خواهد بود که هم از لحاظ گوشتی و هم از لحاظ باروری مطلوب است ولی در نسل بعدی ژن های مطلوب ضعیف شده و ژن های نامطلوب غالب می گردد.
3. روش پرورش گوسفند در مزرعه: این روش نمونه ای از روش فشرده است که به جز مناطق عشایری ایران در بیشتر مناطق روستایی معمول و متداول است منظور اصلی در این روش اول تولید و فروش بره و در مرحله دوم تولید و عرضه پشم است. تعداد گله در این روش متغییر است و ممکن است بین 6 تا 500 رأس باشد. در این روش،نگهداری و مراقبت از گله بر عهده یک یا دو نفر مراقب است که کارهای دیگری هم در مزرعه دارند لزا در این روش توجه کافی به گله مبذول نمی گردد.
4. پرورش گوسفند به روش چرای آزاد: از این روش که به نام روش گسترده و یا متحرک نیز خوانده می شود در مناطقی استفاده می گردد که از آب و هوای معتدل برخوردار است و در مجاورت مراتع وسیع و پربار قرار ارند.در این روش در بیشتر کشورهای خارجی و مناطق عشایری ایران استفاده می گردد.
5. پرورش وسفند به روش چرای نیمه آزاد: شکل دیگری از روش فوق است در این روش از آغل برای نگهداری بره ها و گوسفندان در طول شب و فصول نامساعد سال یا به منظور پراربندی استفاده می گردد.
6. روش پرورش گوسفند به منظور پرواربندی: دراین روش بره هایی به منظور پرواربندی خریداری می گردد و با جیره غذایی مناسب برای فروش آماده میگردند. قیمت خرید بره ها حدود 50 تا 70 درصد کل مخارج پرواربندی را با توجه به مرگ ومیر های احتمالی تشکیل می دهد.

تولیدات عمده گوسفند

تولیدات عمده گوسفند عبارت است از : گوشت،پشم و چرم.

کتاب پرورش گوسفند دکتر سعادت نوری

اقتصادی ترین روش تولید پروتئین در خوراك دام ، طیور و آبزیان

استفاده از ضایعات كشاورزی ، اقتصادی ترین روش تولید پروتئین افزودنی به خوراك دام ، طیور و آبزیان است . با توجه به موضوع امنیت غذایی و به خصوص پروتئین ، در دنیا روش های مختلفی برای تولید پروتئین به روش میكروبی ایجاد شده است . این روش ها عمدتاً به ماده اولیه ای بستگی دارد كه به عنوان سوبسترا مورد استفاده قرار می گیرد . امروزه دو ماده اولیه متانول و ضایعات كشاورزی به دلیل ایمنی و سلامت غذایی ، برای تولید پروتئین ، به صورت (( ضایعات غنی شده پروتئین )) یا ((پروتئین تك یاخته ( مطرح هستند.در خصوص تولید پروتئین تك یاخته (SCP) ، فعالیتهای بسیار زیادی در دانشگاه تربیت مدرس صورت گرفته است كه می توان به تولید scp از متانول ، غنی سازی پروتئین ضایعات و محصولات فرعی كشاورزی نظیر سبوس گندم ، تفاله چغندر قند ، پساب كارخانه الكل سازی و آب پنیر اشاره كرد . لذا با توجه به انتشار مقالات متعدد در این زمینه و كسب تجارب لازم اطلاعات كامل و لازم برای صنعتی شدن تولید این محصول حیاتی وجود دارد.
Scp و ضایعات غنی شده ، از مواد اولیه مختلف از قبیل تركیبات نفتی ، گازوئیل ، متان (گاز طبیعی )، متانول و ضایعات كشاورزی تولید می شوند . در بین این مواد اولیه ، تولید scp از متانول و ضایعات كشاورزی از نظر سلامت با توجه به نوع میكروارگانیزم كاملاً ایمن هستند . اما در مورد استفاده از گاز طبیعی (متان ) برای تولید scp به دلیل وجود گازهای اكسیژن و متان ، طراحی مشكل است و ایمنی كار باید بالا باشد ، چون در اینجا با باكتری سروكار داریم ، ایمنی خاص خود را لازم دارد .

مزیت استفاده از ضایعات كشاورزی
با این حال در شرایط فعلی، اقتصادی ترین روش برای تولید این پروتئین افزودنی ، استفاده از ضایعات كشاورزی می باشد . با توجه به اینكه توانایی اصلاح محصولات كشاورزی خصوصاً اصلاح ژنتیكی وجود دارد ، ضایعات كشاورزی و حتی خود محصولات كشاورزی تجدید پذیر در مقیاس وسیعی قابل استفاده هستند . مزیت های استفاده از ضایعات كشاورزی عبارتند از:
1- ایمن و سالم بودن سوبسترای مورد استفاده
2- ایمن بودن قارچ مورد استفاده نسبت به باكتری
3- تجدید پذیر بودن و فراوان بودن ماده خام
تنها مشكل در این روش ، رشد قارچ ها نسبت به باكتری كمتراست و البته می توان بر روی بهبود آن نیز كار كرد.علیرغم اینكه استفاده از فراورده های نفت و گاز برای تولید Scp در دنیا منسوخ است ، متاسفانه دیده می شود به دلیل عدم اطلاعات كافی ، برخی بخش ها یا سازمان ها طرح تولید scp از متان یا نفت را مطرح كرده اند . با توجه به تجربیات 7 یا 8 ساله ای كه ما با وزارت جهاد كشاورزی در این خصوص داشته ایم ، این روش را كاملاً غیراقتصادی و غیرایمن می دانیم .
نكته : استفاده از ضایعات كشاورزی علاوه بر محاسن بالا، یك حسن دیگر نیز دارد و آن اینكه از نقطه نظر زیستی می توان تا حدی مشكلات محیط زیست را كم كرد و این روش هر دو موضوع توسعه پایدار یعنی استفاده از منابع تجدیدپذیر و سازگاری با محیط زیست را دارا می باشد .

ارزیابی سریع کیفیت خوراک دام

تست‎های آزمایشگاهی و آزمایش‎های مزرعه‎ای تواماً می‌توانند بهترین كنترل كیفی خوراک دام را به ما ارائه دهند. به‌علاوه تكنیك‎های ارزیابی سریع خوراك‎دام در مزرعه باعث كمك به خرید مواد خام و همچنین انتخاب تست‎های آزمایشگاهی صحیح می‎شوند؛ زیرا انجام تست‎های آزمایشگاهی نه‎تنها از نظر اقتصادی مقرون به‎صرفه نیست، بلكه زمان‎بر هم می‎‎باشد. روش‎های مزرعه‎ای عمدتاً براساس ارزیابی حسی¹  با استفاده از حواس پنجگانه لامسه، چشایی، بینایی، بویایی و شنوایی است.افزون بر آزمایش‎های حسی، آزمایش‎های ساده‎ای را هم می‎توان در مزرعه انجام داد.

 

 مزایای آزمایش‎های مزرعه‎ای

• این آزمایش‎ها سریع، ساده و فوری هستند

.• كمك به اتخاذ تصمیم سریع و صحیح در مورد خرید و یا عدم‎خرید خوراك دام.

• شامل هزینه زیادی نشده و می‎تواند هزینه استقرار آزمایشگاه و تكنسین را به‎حداقل برساند.

• مشكلاتی مثل تقلب‌ها، ترشیدگی، هجوم حشرات، قالبی‎شكل شدن، رشد كپك و دیگر ضایعات را می‎توان به سادگی با آزمایش‎های حسی تشخیص داد.

• می‎توان از انجام تست‎های آزمایشگاهی ناخواسته، زمان‎بر و هزینه‎بر خودداری كرد.

• برای تمام تولیدكنندگان خوراك‎دام و هم‌چنین افرادی كه خودشان كار تركیب خوراك‎دام را انجام می‎دهند، مناسب است.

• مكمل و متمم تست‎های آزمایشگاهی است.

  ....

 ارزیابی های حسی

 1 - ارزیابی با حس لامسه

با بكار بردن وسایل ساده می‎توان نتایج ساده، اما موثری را بدست آورد.

با لمس دانه‎های غلات چه چیزی مشخص می‎شود؟ا

بتدا دست خود را در عمق كیسه حاوی دانه‎ها فرو كنید. اگر دانه‎ها به‎صورت مناسب خشك شده باشند، شما هیچ تفاوت دمایی را بین داخل و خارج كیسه احساس نخواهید كرد. اگر میزان رطوبت بالا باشد، دانه‎هایی كه در عمق داخل كیسه قرار دارند نسبت به دانه‎هایی كه در سطح كیسه قرار دارند در زمستان سردتر و در تابستان گرم‎تر خواهند بود.

یك قاشق تراشه‎برنج² ، سبوس برنج³  یا سبوس روغن‎كشی شده برنج⁴  را كف دست چپ خود قرار دهید. با انگشتان خود آن‌را فشار داده و كف دست بمالید. اگر بسیار زبر و خشن بود می توان چنین نتیجه‎گیری نمود كه تقلب صورت گرفته و پوسته شلتوك نكوبیده ⁵ به آن اضافه شده است.

یك مشت پر از تراشه برنج را در دست گرفته و فشار دهید و سپس به‎آهستگی انگشتان خود را باز كنید. اگر كیفیت تراشه‎برنج خوب باشد اثر فشار انگشتان شما روی آن باقی می‎ماند، در صورت تقلب پس از باز كردن مشت دست این توده فرو خواهد ریخت. از طرف دیگر اگر در غذای آردی ⁶ طیور چنین فشردگی‎هایی دیده شود نشانگر میزان بالای رطوبت است، زیرا اگر سطح رطوبت آن به صورت طبیعی باشد، به سادگی می‎شكند.

پودر ماهی كه میزان رطوبت آن زیاد باشد، داغ و بسیار تیره رنگ بوده و هنگام لمس انعطاف‎پذیرتر و مرطوب احساس می‎شود

2 - ارزیابی با حس چشایی

با چشیدن می‎توان تازگی خوراك و اجزای آن را ارزیابی نمود.

خوراك و اجزای خوراك دام تازه، دارای یك طعم مطلوب می‎باشند. در طول مدت ذخیره خوراك دام، چربی یا روغن، ترشیده شده و باعث بوجود آمدن یك طعم سوختگی غیرمطلوب ناشی از وجود اسیدهای چرب آزاد می‎شود. خوراك‎های مانده دارای یك بوی كهنگی و مزه كپك‎زدگی می‎باشند.

با گاز زدن و چشیدن نواله‎های روغنی⁷ می‎توان تازگی، ترشیدگی، كپك‎زدگی، كهنگی و هر گونه تقلب را مشخص نمود. در حال حاضر به صورت تقلبی به بیشتر نواله‎های روغنی، سبوس برنج، دانه كرچك⁸، دانه كائوچو⁹ ، دانه درخت ابریشم¹⁰ و یا دیگر بذرهای روغنی ارزان‌تر اضافه می‎كنند. با مشاهده میكروسكوپی و همچنین جویدن، چشیدن و بررسی رنگ و بوی خوراك‎دام می‎توان بیشتر این تقلب‎ها را مشخص كرد.

یك‎نفر می‎تواند با لیسیدن و چشیدن یك نمونه كوچك از پودر ماهی، میزان نمك آنرا معین كند. مزه نمك آن قابل مقایسه با مزه شوری یك ترشی با حدود 5 درصد نمك و همچنین قابل مقایسه با خوراك‎های معمولی است كه ممكن است 2 تا 3 درصد نمك داشته باشند.

سبوس برنج یا تراشه برنج كه به‎صورت تقلبی به آن پوسته شلتوك نكوبیده اضافه شده باشد، بدون مزه بوده و سوزاننده گلو است به‌طوری‎كه باعث می‎شود شخص بلافاصله آنرا از دهان بیرون اندازد.با گاز گرفتن و جویدن دانه‎های غلات و نواله‎های روغنی، تعیین میزان رطوبت آنها آسان‎تر خواهد بود. یك خوراك‎دام خشك، ترد و سخت بوده و هنگام گاز گرفتن شكننده احساس می‎شود.

اگر به پودر سائیده شده ماهی¹¹  و خرده برنج، به‎صورت تقلبی شن و سنگریزه اضافه شده باشد، این خوراك به دندان‎ها صدمه‌زده و جویدن آنها مشكل است و برای شكستن آنها باید فشار زیادی وارد كنید.

اهمیت مصرف کنسانتره درگوسفندان داشتی و پرواری

معمولاً سه هفته قبل از قوچ اندازی درگله از کنسانتره دامی به منظور بالا بردن میزان بره زایی میش استفاده می شود که به این عمل فلاش کردن (فلاشینگ) می گویند. این عمل به منظور بالا بردن توانایی جفتگیری قوچ ها نیز انجام می شود. دراین حالت معمولاً روزانه 100 تا 300 گرم کنسانتره دراختیار دام قرار می دهند و سپس قوچ اندازی انجام می گیرد. بعد از مرحله قوچ اندازی دردوران اولیه آبستنی ، مصرف کنسانتره کاهش می یابدو مجدداً در6 هفته قبل از زایمان، تغذیه با کنسانتره افزایش می یابد. باید یادآور شد که 60 درصد رشد جنین درهمین 6 هفته صورت می گیردوچون وزن بره درزمان تولد با رشد بره، بعد از تولد رابطه مستقیم دارد، لذا مصرف کنسانتره اقتصادی ترین روش تولید است. بنابراین مصرف کنسانتره درصورت نبودن بیماری درگله و تغذیه صحیح با آن درهفته های آخر آبستنی، تعیین کننده ازدیاد وزن تولد، تضمین کننده رشد مناسب بعد از تولد، بالارفتن قابلیت دفاع درمقابل بیماریها و ازدیاد شیر درمیش ها می شود. 

بعد اززایمان 70-50 درصد جیره میش را کنسانتره تشکیل می دهد که این میزان بستگی به تعداد بره های متولد شده دارد. البته دریک قلوزاها تغذیه با کمتر از 50 درصد کنسانتره برای مدت 6 هفته بعد از زایمان را می توان ادامه دارد. 

دربره پرواری بعد از دوره شیر خواری، بره ها با جیره های حاوی 80 تا 90 درصد کنسانتره تغذیه می شوند تا به وزن مناسب کشتار برسند. تجربه ثابت کرده است که مصرف کنسانتره درگوسفند داری ها سبب افزایش وزن روزانه 200 تا 250 گرم می شود. البته این امر بستگی به نژاد ، وزن ، سن و جنس هم دارد

خواص درمانی نیش زنبور عسل!

درگذشته های دور زنبورداری یكی از خطرناك ترین شغل ها محسوب می شد. ولی امروزه روش های بی خطری برای نگهداری از زنبورها مورد استفاده می گیرد به خصوص كه در حال حاضر شاخه ای از علم تحت عنوان “Apilherapy” رو به گسترش است كه طی آن از فرآورده های زنبور عسل برای پیشگیری و درمان بیماری ها استفاده می شود.

تنها در آمریكا سالانه بالغ بر 5 تا 10 هزار بیمار تحت درمان های نشأت گرفته از نیش زنبور قرار می گیرند.

به نوشته پراودا، زهر زنبور تركیب پیچیده ای از 50 ماده مختلف شامل پروتئین، فسفر، كلسیم، منیزیم، مس، اسید فورمیك، گلوكز، فروكتوز، هیستامین و اسیدهای آمینه می باشد.

از لحاظ بعد درمانی می توان به فراوان ترین ماده تشكیل دهنده نیش زنبور عسل با عنوان »Melittin« اشاره كرد كه اثر ضدالتهابی قوی دارد.

ماده دیگرApamineاست كه نیروبخشی روی سیستم عصبی دارد وهمچنین »Cardiopeptide« كه نقش متعادل كننده سیستم عروقی قلب را ایفا می كند. نیش زنبور اغلب برای بیمارانی كه از درد آرتروز و روماتیسم رنج می برند تجویز می شود و حتی برای ناراحتی معده، درد عصب، درد سیاتیك، آسم، فشارخون بالا و میگرن نیز توصیه می شود.



زهر زنبور حتی برای غده پروستات در مردان و واریس و تورم مفاصل در زنان تجویز می شود. البته فرآیند درمان به شیوه كاملا” تخصصی اعمال می شود. بدین شكل كه زنبور روی محل درد قرار داده می شود و نیش حشره نیز برای مدت 15-10 دقیقه روی زخم باقی می ماند.

البته برای شروع كار، یك نیش اعمال می شود تا پزشك از لحاظ ایجاد نشدن واكنش های آلرژی اطمینان حاصل كند. نسبت به نوع بیماری به تدریج هر جلسه تعداد نیش ها به 4 تا 5 عدد افزایش پیدا می كند. معمولا”، درمان بعضی از بیماری ها، یك دوره كه شامل 40 الی 60 مرتبه گزیدگی است به طول می انجامد.

بیماران مبتلا به »ام.اس« به 2تا 3 دوره درمان در سال با فاصله 5/1 تا 2 ماه بین هر دوره نیاز دارند. درمان از طریق نیش زنبور عسل برای بیماران كبد، كلیه، طحال، دیابت، سرطان، سل، نارسایی قلبی و بیماران با امراض عفونی استفاده نمی شود.

عسل هم دیگر فرآورده زنبور است كه برای تحریك سیستم ایمنی بدن بسیار موثر است. خوردن روزانه پنج قاشق غذاخوری عسل برای مدت زمان طولانی فرد را در برابر سرماخوردگی مقاوم می سازد.

البته منظور حل كردن عسل در چای نیست زیرا این عمل بیشتر فواید عسل را از بین می برد. درگذشته پزشكان از موم های تازه جدا شده زنبور عسل به عنوان ضدعفونی كننده استفاده می كردند. نوشیدن شیرداغی كه یك قاشق عسل درون آن حل شده است، علاوه بر خاصیت تسكین گلو درد به خوابیدن نیز كمك می كند.

از عسل همچنین برای تقویت بافت پوست استفاده می شود و عسل گرم یكی از ایده آل ترین ماسك های زیبایی است.

یكی دیگر از فرآورده های فوق العاده سودمند زنبور، ماده ای تحت عنوان »ژله سلطنتی« است كه از طریق تغذیه ملكه های آینده تولید می شود. میزان این ماده بسیار پایین است و زنبورها درون هر كندو، تنها 2/0 گرم از آن را قرار می دهند. اما این ماده كه مفیدترین فرآورده زنبور عسل محسوب می شود، حاوی 58 درصد پروتئین، 18 درصد چربی، 26 درصد قند و مجموعه ای از نمك های معدنی و ویتامین ها می باشد. تأثیر نیروزایی این ماده حتی از عسل بیشتر است

چگونگی جمع‌ آوری نوش توسط زنبور عسل

بافت ترشح کننده نوش یا نوشجای (Nectary) ممکن است در قسمت‌های مختلف یک گل دیده شود.

 نوشجای ممکن است در بین گلبرگ‌ها و کاسبرگ‌ها و یا قاعده پرچم‌ها و مادگی‌ها جای داشته باشد. این بافت‌ها مرکب از  سلو‌های فعالی هستند که در تبدیل شیره گیاهی به نوش نقش اساسی دارند. این بافت‌ها محققاً از نظر مواد هورمونی تحت تأثیر پرچم و مادگی قرار دارند و شاید به همین دلیل است که قبل از لقاح گل فعالیت آن‌ها به حداکثر می‌رسد و پس از لقاح فعالیت نوش‌زایی آن‌ها متوقف می‌شود. حداقل، اپتیمم و حداکثر درجه حرارت محیط که در آن نوشجای یک گونه از گیاه می‌تواند فعالیت نوش‌زایی داشته باشد متفاوت است.
این مسئله در مرد کشت و کار گیاهانی که در گرده افشانی آن‌ها حشرات نقش تعیین کننده دارند باید دقیقاً مورد توجه قرار گیرد. غیر از عامل درجه حرارت بطور لی ترشح نوش در روز‌های آفتابی بیشتر از روز‌های ابری است زیرا تولید قند توسط سلول‌های نوش‌زا در رابطه با فتوسنتز می‌باشد که آن هم به نوبه خود به نور خوشید ارتباط دارد. رطوبت خاک، فشار جوی، اندازه و تعداد سلول‌های نوش‌زا و حتی طرز قرار گرفتن گل‌ها روی گیاهان در میزان ترشح نوش موثرند.

مواد متشکله نوش گل‌ها مورد توجه بسیاری از محققان و دانشمندان قرار گرفته است. به غیر از آب، قسمت عمده مواد تشکیل دهنده نوش گل‌ها را انواع قند‌ها تشکیل می‌دهند. اگر چه مقادیر متیری از اسیدهای آلی، روغن‌های فرار، پلی‌ساکارید‌ها، مواد پروتئینی، دیاستازها و مواد آلکالوئیدی به مقدار خیلی کمتر در آن‌ها وجود دارد. سه قند عمده موجود در نوش گل‌ها ساکارز، فروکتوز و گلوکز می‌باشد. به علاوه  قند‌های دیگری از جمله مالتوز رافینوز، ملیبیتوز و ملزتیوز به مقادیر کمتر در نوش دیده می‌شوند. طبق مطالعات انجام شده نوع و نسبت قند‌های موجود در نوش یک گونه مشخص از گیاه همیشه ثابت است.



معمولاً نوش گل‌هایی که جام آن‌ها شیپوری است و نوشجای کاملاض مشخص بوده حاوی ساکارز بیشتری در مقایسه با نوش گل‌هایی است که در آن‌ها نوشجای در سطح قرار دارد و مخفی نیست. در گل‌های گروه دوم گلوکز و فروکتوز فراوانتر هستند. در موقع مکیدن شیره گل‌ها قطعات دهانی زنبوران به هم آمده لوله باریک یا کوچکی را تشکیل می‌دهند که زنبوران به وسیله آن نوش گل‌ها یا هر مایع شیرین دیگری را می‌مکند. در قسمت جلویی شکم، لوله گوارشی کمی متسع شده و کیسه عسل یا معده عسل (Honey stomach) را بوجود می‌آورد.

حداکثر گنجایش کیسه عسل در زنبور عسل معمولی 70 میلی گرم است ولی متوسط مقدار نوشی که زنبور عسل برای حمل و نقل در آن جای می‌دهد 40 – 20 میلی گرم می‌باشد. این مقدار تابع نوع نوش، درجه حرارت و وضعیت گیاه مورد استفاده می‌باشد. در مقایسه انواع قندها اگر قرار باشد زنبور عسل فقط از یک نوع قند استفاده کند، درجه رجحان آن نسبت به قند‌ها به ترتیب ساکارز، گلوگز، مالتوز و فروکتوز می‌باشد ولی در عیت حال مخلوطی از سه قند ساکارز، فروکتوز و گلوکز به نسبت مساوی را به هر یک از آن‌ها به طور جداگانه یا مخلوط ولی با غلظت‌های متفاوت ترجیح می‌دهد.

از طرف دیگر، زنبوران عسل نوش یا شربتی را که کمتر از 20% قند داشته باشد نمی‌پسندند و بیشتر سراغ گل‌هایی می‌روند که نوش آن‌ها غلیظتر باشد. بدین ترتیب در انتخاب گل‌ها به عنوان منبع نوش دو عامل نوع قند و غلظت ان دخالت دارند. به عنوان مثال به هنگام صبح زنبوران نوش گل خردل سفید Brassica alba را که 43% قند دارد به نوش گل پرتقال Citrus sinensis که فقط 20% قند دارد ترجیح می‌دهند ولی در حدود ساعت 3 بعداظهر که غلظت قند نوش گل پرتقال به 28% می‌رسد گل‌های این گیاه را ترجیح می‌دهند زیرا در این ساعت گل‌های خردل نوش چندانی ندارند.

به طور کلی میزان قند موجود در نوش گل گونه‌های مختلف گیاهان متفاوت است میزان قند نوش گل چند گونه به شرح زیر می‌باشد :

*شبدر قرمز : Trifolium pratense                 22%

*پرتقال : Citrus sinensis                            30%

*شبدر سفید : T.repens                            41%

*شلغم : Brassica rapae                           31%

*گیلاس وحشی : Prunus avium                 16%

واریته‌های مختلف یک گونه نیز ممکن است از نظر مقدار قند در نوش گل آن‌ها متفاوت باشند. حتی در روی یک گیاه و یک گل از یک گیاه مقدار قند موجود در نوش گل دائماً متغیر است. این مسئله در گل‌هایی که نوشجای آن‌ها مخفی نیست و دائماً در معرض تأثیر باد و باران و تغییرات درجه حرارت و میزان رطوبت قرار دارند بیشتر است به همین لحاظ جالب بودن یک گل برای زنبوران عسل ممکن است از ساعتی به ساعت دیگر و در مراحل مختلف رشد گیاه متفاوت باشد. در حقیقت اگر چه در گل‌های یک گونه از گیاه ممکن است ریتم ثابت و مشخصی ار ترشح نوش وجود داشته باشد زنبور‌ها از غلظت مقدار قند آن‌ در گل‌های موجود در یک منطقه آگاهی دارند و در مواقع مختلف روز از گل‌های متفاوتی برای جمع آوری نوش دیدن می‌کنند.

در مواقعی که در منطقه نوشی در دسترس نباشد زنبور‌ها در داخل کندو و به کارهای دیگر می‌رسند و به محض فرا رسیدن موقع مناسب در سطح منطقه منتشر می‌شوند. در این حالت غالباً مشاهده شده است که زنبوران کارگر چند لحظه قبل از موعد مقرر در جلو کندو متجمع می‌شوند و با فرا رسیدن ساعت مقرر همگی به سمت گل‌ها پرواز می‌کنند. غلظت نوش جمع آوری شده از گل‌ها در فاصله تا رسیدن به کندو نقصان پیدا می‌کند و آن به علت مخلوط شدن نوش با بزاق کارگران می‌باشد. میزان رقیق شدن نوش در اثر مخلوط شدن با بزاق از یک درصد تجاوز نمی‌کند به علاوه نوش گل‌هایی که غلظت آن‌ها بیشتر است نسبت به نوش گل‌هایی که رقیق‌ترند بیشتر با بزاق مخلوط می‌شوند.

از طرف دیگر معلوم شده است که هر چه زنبوران و سایر حشرات بیشتر نوش یک گل را جمع می‌کنند سلول‌های نوش‌ساز نوش بیشتری ترشح می‌کنند. به علاوه مطالعات نشان می‌دهد که نوش این گل‌ها دارای قند بیشتری نیز می‌باشد. اگر نوش ترشح شده توسط یک گل را در فواصل کوتاه بردارند مقدار کل نوش ترشح شده و قند آن افزایش می‌یابد اگر چه به تدریج غلظت نوش نقصان پیدا می‌کند به همین لحاظ از روی تغییرات مقدار قد در نوش می‌توان امکان ملاقات گل‌ها را به وسیله زنبوران گرده افشان و حتی انجام عمل گرده افشانی را تخمین زد.

اثرات سوء گرد و غبار هوا بر زنبور عسل

گزارشات حاكی از آن است كه طوفان های گرد و غبار مناطق مختلف كشور را در می نوردد.

به عقیده كارشناسان این طوفانها نتیجه حاصل از تخریب محیط زیست توسط بشر می باشد. این طوفانها بر محیط زیست و موجودات آن اثرات فاجعه باری می گذارد. زنبور عسل نیز از این اثرات مصون نبوده است. چرا كه زنبور عسل به شدت وابسته به عوامل محیطی می باشد. زنبور عسل به طور مستقیم و غیر مستقیم تحت تاثیر اثرات مخرب گرد و غبار هوا قرار می گیرد. كه نتیجه ان كاهش تعداد زنبوران كندو و تولیدات آن است.
اثرات مستقیم

·زنبور عسل به دلیل تنفس هوای غبار آلود از نظر تنفسی دچار اشكال شده و طول عمر آن كاهش می یابد.

·قدرت دید زنبور عسل به شدت كاهش می یابد و در نتیجه برای جستجوی شهد و گرده نمی تواند به مسافتهای دورتر برود، در جهت یابی اشتباه می كند و نمی تواند به كندوی خود مراجعت نماید یا احتمال ورود اشتباهی به كندوهای دیگر افزایش می یابد.



·گرد و غبار هوا بر پوشش مویی زنبور عسل چسبیده و با گرده مخلوط می شود در نتیجه غذای گرده ای زنبور عسل كیفیت خود را از دست می دهد.

اثرات غیر مستقیم

·گرد وغبار موجود در هوا روزنه تنفسی گیاهان را مسدود كرده و توان زیستی آنها را كاهش می دهد.

·با بسته شدن روزنه های تنفسی گیاهان و نشستن غبار روی اندامهای هوایی گیاهان انجام فتوسنتز مشكل می گردد بنابراین تولیدات گیاهی كاهش می یابد. تولید شهد گیاهان نیز مستقیما به فتوسنتز ارتباط دارد.

·با نشستن گرد و غبار بر روی پرچم گلها این گرد و غبار به صورت گرده به كندو حمل می گردد كه غذای زنبور عسل كیفیت خود را از دست می دهد در نتیجه در پرورش لارو اختلال ایجاد می گردد.

مجموعه این اثرات در نهایت باعثمی گردد:

·طول عمر و تعداد زنبوران عسل كاهش یابد

·پرورش لارو كاهش می یابد

·میزان تولید محصول كاهش می یابد.

·در موارد حاد تر باعث مرگ كلنی می گردد.

پیشنهادات جهت كاهش میزان خسارات

·حتی الامكان كلنی های خود را در مسیر هوای غبار آلود قرار ندهید

·در هنگام وقوع گرد و غبار با استفاده از شربت رقیق (شكر 1: آب 2) و كیك های جانشین یا مكمل گرده كلنی های خود را تغذیه نمایید.

داروهای لازم جهت زمستان گذرانی زنبور عسل

از مهمترین انگلهای خونی زنبورعسل مایت واروا می باشد که در صورت عدم مبارزه با ان اسیب جدی به کلنی وارد شده و منجر به از بین رفتن ان می شود.مبارزه با این انگل باید در اوایل بهار و اوایل پاییز قبل از شروع زمستان گذرانی زنبوران انجام بگیرد.یکی از راههای مبارزه با این انگل مبارزه شیمیایی میباشد.
بهترین زمان مبارزه با مواد شیمیایی در هنگام غروب یا صبح زود می باشد یعنی زمانی که تمام زنبورها در داخل کندو هستند.مبارزه با وایت وارواباید در زمان حداقل بودن پرورش لارو در کندو انجام شود.مواد شیمیایی مورد مصرف بر علیه این کنه عبارتند از:
نوار فولبکس:این دارو برای پیشگیری و کنترل مایت واروا مصرف می شود.برای پیشگیری مصرف یکعدد نوار فولبکس – وا و تکرار ان پس از چهار روز برای کنترل ان تعداد چهار نوار و هر نوار به تنهایی و با فاصله چهار روز توصیه می شود.مصرف این دارو برای پیشگیری از الودگی به مایت های واروا در ابتدا و یا اخر دوره پرورش لاروهای داخل کندو(اوایل بهار و یا پاییز)توصیه میشود.در ضمن نوار فولبکس را باید اتش زد و شروع به دود دادن کند و شعله ای نداشته باشد و در تمام موارد درمان این نوع بیماری درزیر کف کندو باید یک کاغذ روزنامه یا سفید گذاشت تا کنه های مرده یا نیمه جان را جمع اوری و از بین برد.
فولبکس
کنه واروا
پریزین:دارویی سیستمیک است که به صورت امولسیون عرضه شده است.این محلول را به نسبت یک به پنجاه در اب حل نموده و 50سانتی متر مکعب از محلول رقیق شده برای یک کندو مورد استفاده قرار می گیرد.مصرف این دارو نیز می تواند در ابتدا و یا اخر دوره پرورش لاروهای داخل کندو(اوایل بهار و یا پاییز)باشد.این دارو بعد از برداشت عسل قبل از شروع زمستان گذرانی  در دو نوبت به فاصله چهار روز در توده زنبورعسل در داخل کندو پاشیده می شود.
اپیتول:اپیتول داروی سیستمسک دیگری است که به صورت پودر در بازار وجود دارد.پودر اپیتول در اب حل شده و سپس مانند پریزین مصرف می شود.
اپیتول
نوار اپیستان:این نوار ار یک قاب در کندو اویزان می شود واز جمله داروهایی است که امروزه در مبارزه با این انگل رواج پیدا کرده است.به طور کلی در مصرف کلیه این داروها دقیقا باید طبق دستور العمل بروشور کارخانه سازنده عمل نمود.

روش های کنترل بچه دهی در زنبور عسل

عمل بچه دهی در طبیعت زنبوران عسل قرار داده شده تا در مواقعی که با برخی از مشکلات مواجه شد با اقدام به این کار مشکل خود را رفع کند  برای کنترل بچه دهی باید طوری عمل کرد تا حتی الامکان زنبوران با این مشکلات مواجه نشوند :
- بیشترین عامل بچه دهی ملکه های پیر می باشند . به علت اینکه زنبوران به ضعف ملکه در توالد نسل پی برده اند با بچه دهی مقدمات اخراج ملکه را فراهم می سازند . با دوره تعویض مناسب ملکه می توان تا حدودی بچه دهی را کنترل نمود .
-علاوه بر اینکه ملکه باید جوان باشد ، جای کافی برای تخم گذاری ملکه نیز باید فراهم گردد . در صورت کمبود جا برای پرورش نسل می توان با اضافه نمودن طبقه یا برداشت قاب نوزاد و جایگزینی آن با قاب خالی فضای کافی را برای تخم گذاری و توالد نسل  در اختیار ملکه جوان قرار داد .
-باید کندو را در محلی قرار داد که زنبورها در تابستان از آسیب گرما محفوظ باشند .
-در ساخت کندو و قاب ها استانداردهای رایج را رعایت نمود . فاصله قاب ها را طبق استاندارد تنظیم نمود و شان های سیاه را از کندو حذف نمود.
- در برخی موارد با حبس کردن ملکه ، طی توقف چند روزه تخم گذاری ، تعدیل جمعیت صورت می پذیرد و جای کافی برای پرورش نسل های بعدی بوجود می آید . در برخی موارد بال های ملکه قیچی می شود تا اینکه ملکه نتواند پرواز نماید و بچه را همراهی نماید و برخی موارد هم حصار هایی جلوی درب ورودی کندو مستقر می گردد تا اینکه ملکه نتواند از کندو خارج شود . خراب کردن سلول های پرورش ملکه نیز بچه دهی را به تعویق می اندازد .(موارد مذکور در مواقع اضطراری توصیه می گردد و راه حل های مناسبی برای کنترل بچه دهی نمی باشند)
-با توجه به اصل (افزایش جمعیت زنبوران آری ، تقسیم جمعیت نه) روشی متداول و مفید در پیشگیری از بچه دهی عبارت است از: اضافه کردن یک طبقه به کندو و انتقال تمام قاب ها به طبق بالا به جز قابی که حاوی ملکه است . قرار دادن شبکه جدا کننده ملکه بین دو طبقه . قرار دادن قابهای خالی در طبقه پایین برای تخم ریزی ملکه . در این روش پس از مدتی نسل طبقه بالا به زنبوران بالغ تبدیل شده و قابهای طبقه پایین دارای نسل می گردند و جمعیت به حد مطلوب افزایش می یابد و جای کافی برای ذخیره عسل نیز به وجود می آید .
-پس از استقرار بچه کندو ، تعویض ملکه پیر از جمله اموری است که باید در صدر کار های مربوط به آن کلنی انجام پذیرد
 ( مراحل بچه گیری )
 تشکیل خوشه روی ستون
 گرفتن بچه
ریختن زنبوران جلوی درب کندو برای اسقرار

زنبور عسل و گرده افشانی درختان

نزدیک به ۱۰۰۰ گونه زنبور عسل در شمال غربی آمریکا، نزدیک به اقیانوس آرام شناخته شده‌اند که تنها تعداد اندکی از آن‌ها برای گرده‌افشانی در باغ‌ها مفید تشخیص داده شده‌اند.

استفاده از حشره‌کش‌ها و از دست رفتن محیط‌های مساعد آشیانه سازی سبب کاهش تعداد زنبور‌های وحشی گرده افشان شده است. زنبور‌های بامبل(Bumble bee) به سبب داشتن موهای زیاد و جثه بزرگ، گرده افشان‌های خوبی هستند، اما متاسفانه قادر به تولید جمعیت فراوانی از این نوع زنبور نبوده‌ایم. زنبور‌های وحشی دیگری نیز وجود دارند، اما تعداد آن‌ها برای یک گرده افشانی مناسب کافی نیست.
زنبور‌های عسل، مهمترین حشرات گرده افشان برای تولید تجاری میوه‌اند. زنبور‌ها تنها حشرات پرورش یافته‌ای هستند که از آن‌ها می‌توان برای گرده افشانی باغ‌ها استفاده کرد. از آن رو که این حشرات، گرده افشان‌های کارآمدی هستند، هر زمان، هر مکان و هر گلی که لازم باشد می‌توان از آن‌ها بهره گرفت و تعدادشان قابل کنترل است.

برای باغداران عملی نیست که خودشان صاحب کندوی زنبور عسل باشند، چرا که مانند دیگر حیواناتی که در مزارع نگهداری می‌شوند، در تمامی سال به مراقبت نیاز دارند. از سوی دیگر، باغدار، تنها مدت کوتاهی به یک کندوی خوب نیاز دارد. بنابراین، باغدار همیشه به مهارت زنبوردار در پرورش کندوهای سالم در هنگام باز شدن گل‌ها بسیار وابسته است.



رفتار زنبور عسل در هنگام چرا

در هر زمان معین تقریباً ۱/۳ زنبور‌های کندو در حال چرا و به دنبال شهد یا دانه‌ی گرده‌اند. زنبورهای در حال چرا، بندرت در یک پرواز دانه‌ی گرده و شهد را همزمان جمع آوری می‌کنند. یک زنبور در هر پرواز بر ۵۰ تا ۱۰۰ گل می‌نشیند. نسبت زنبور‌های جمع کننده‌ی شهد به دانه گرده، به امکان پرواز، نیازهای کندو و فراوانی شهد و دانه گرده بستگی دارد. بط.ر کلی، ۸۰% زنبور‌هایی که بر گل‌های سیب می‌نشیند شهد و 20% آن‌ها دانه گرده جمع‌اوری می‌کنند. بیشتر (۸۰%) زنبور‌های عسل که بر گل‌های گیلاس و آلبالو می‌نشینند، دانه گرده گرد می‌آورند. از آنجا که زنبور‌های جمع کننده دانه گرده، بیشتر از زنبور‌های جمع کننده شهد در گرده افشانی موثرند، باغداران کندوهایی را ترجیح می‌دهند که درصد بیشتری از جمعیت آن از گروه جمع کنندگان دانه گرده باشند. کندوهای بزرگ که تعداد زیادی زنبور‌های نوزاد دارند، پیش از کندوهای کوچک، زنبور جمع کننده دانه گرده به بیرون می‌فرستند.

زنبورها شهد را از بالا و یا از کناره گل سیب جمع‌آوری می‌کنند و ممکن است که در گرده افشانی گل‌ها موثر باشند یا نباشند. زنبورهایی که با نشستن در بالای گل، با فرو کردن زبان خود به درون گل، شهد را جمع‌آوری می‌کنند، بر اثر تماس با سطح کلاله همیشه عمل گرده افشانی را انجام می‌دهند. زنبور‌هایی که پاهایشان را روی گلبرگ‌ها می‌گذارند و از کنار گل و با فرو بردن زبانشان از بین پرچم‌ها، شهد را جمع‌آوری می‌کنند به سبب عدم تماس با سطح کلاله، عمل گرده‌افشانی را انجام نمی‌دهند.

تنها در حدود ۵۰% از گردآورندگان شهد در سیب لبنانی از بالای گل عمل می‌کنند. به همین سبب امکان دگرگرده‌افشانی موثر کمتر خواهد بود. در یک باغ سیب که رقم‌های گرده دهنده بدون گل بودند، تنها ۷%  از زنبورها در سیب قرمز لبنانی از بالای گل شهد جمع آوری می‌کردند. در بیشتر سیب‌های زینتی که به عنوان گرده دهنده کاشته می‌شوند، درصد زیادی از زنبور‌ها از بالای گل شهد جمع اوری می‌کنند و در نتیجه دگرگرده‌افشانی بسیار موثر انجام می‌شود.

از دیدگاه شیوه‌ی گِردآوری شهد توسط زنبور عسل، آن‌ها که از کنار عمل می‌کنند بازدهی بیشتری دارند، چرا که 2 ثانیه زودتر این کار را انجام می‌دهند. روش چَرا، رفتاری آموختنی و شرطی است؛ یعنی زنبوری که از کنار گل عمل می‌کند، تنها در شرایط اجبار و اضطراب به جمع‌آوری شهد از بالای گل روی می‌آورد. تعداد زنبور‌هایی که در سیب قرمز لبنانی از بالای گل شهد را گِرد‌آوری می‌کنند، تابعی از ساختمان گل و رقم گرده دهنده برای دگر‌گرده افشانی است.

بر پایه مشاهدات ما در گل‌هایی که گلبرگ‌هایشان کاملاً باز می‌شوند و فاصله‌ی بیشتر از هم دارند، احتمال فعالیت زنبور از کنار گل بیشتر است. افزون بر این هر چه گل‌ها پیر‌تر شوند، به سبب اینکه گلبرگ‌ها بیشتر از هم باز می‌شوند، زنبور‌ها بیشتر از کنار گل فعالیت می‌کنند. همچنین در رقم‌هایی که فاصله بین قاعده پرچم‌ها در آن‌ها زیاد است، فعالیت زنبور‌ها از کنار بیشتر است.برای اینکه دگرگرده افشانی به طور موثری انجام گیرد، زنبور می‌بایستی در همان نخستین روز باز شدن گل بر آن بنشیند، شاید بهتر آن باشد که رقم‌هایی از سیب قرمز لبنانی بیابیم که گل‌هایی فنجانی شکل داشته باشد تا زنبور عسل نتواند شهد را از کنار جمع آوری کند.

از آنجا که در زنبور، تمایل به یادگیری دیده می‌شود و این حشره، چَرا را از کنار ترجیح می‌دهد، بهتر است امکان و فرصت چرا از کنار هر چه کمتر برایش فراهم آید. یک رقم گرده دهنده مناسب با گل‌های فنجانی شکل که در قاعده پرچم‌ها فاصله‌ای نداشته باشد کاهش میزان فعالیت چرا از کنار در گل‌های سیب قرمز لبنانی را در پی خواهد دارد. درصد نسبتاً زیادی از زنبور‌ها در سیب گلدن از کنار فعالیت می‌کنند. در نتیجه استفاده از این رقم به عنوان گرده دهنده به افزایش تعداد زنبور‌هایی منجر می‌شود که از کنار گل سیب قرمز لبنانی شهد جمع می‌کنند.

فعالیت زنبور عسل تحت تأثیر شرایط آب و هوا قرار می‌گیرد. در دمای پایین‌تر از ۱۵/۶ درجه سانتی‌گراد، تعداد بسیار کمی از زنبور‌ها پرواز می‌کنند. اگر سرعت باد بیشتر از ۲۴ کیلومتر در ساعت باشد سبب کاهش فعالیت زنبور می‌شود و یا فعالیت آن را کاملاً متوفق می‌کند. شدت نور نیز اگر کمتر از ۶۰۰۰ فوت شمع باشد، کاهش فعالیت زنبور را به دنبال خواهد داشت.

نیروی حوزه‌ای (Field force) یا تعداد واقعی زنبوران عسل که در باغ فعالیت می‌کنند، از اطلاعات مهم و حیاتی است. برای تعیین نیروی حوزه‌ای در یک باغ باید به آهستگی در اطراف یک درخت کرد و تعداد زنبور‌هایی را که روی شکوفه‌ها در مدت یک دقیقه فعالیت می‌کنند شمرد. این کار را بایستی دست کم در مورد ۱۰ درخت، در دمای ۱۸/۳ درجه سانتیگراد یا بالاتر و زمانی که تقریباً باد نمی‌وزد تکرار کرد. از روی این شمارش‌ها، میانگین میانگین تعداد زنبور‌ها در هر درخت بر دقیقه تعیین می‌شود. در باغهایی که درختان به مرحله بلوغ رسیده‌اند می‌بایستی تعداد ۲۰ تا ۲۵ زنبور روی شکوفه‌های سیب، ۱۰ تا ۱۵ زنبور روی شکوفه‌های گلابی و ۲۵ تا ۳۵ زنبور روی شکوفه‌های گیلاس و آلبالو فعالیت کنند. این اعداد نشانه‌ی ان است که تعداد زنبور‌های گرده‌افشان برای یک گرده‌افشانی کامل کافی است

زمستان گذرانی زنبوران عسل

شهد وگرده تنها جیره غذایی زنبور عسل را تشکیل می دهند . گرده به عنوان منبع پروتئین در زاد و ولد ، تولید ژله رویال ، زهر ، موم ، بره موم ، آنزیم ها و انجام فعالیت های فیزیولوژی بدن زنبوران عسل کاربرد دارد .

شهد و مخصوصاً عسل ترکیبی اشباع از انواع هیدرو کربن ها دارند و تنها منبع انرژی برای زنبوران عسل می باشند . تنظیم دمای کلنی زنبوران عسل یکی از موارد استفاده انرژی تولیدی در کندو می باشد . یعنی در تابستان با گرم شدن کندو ، یک عده از زنبوران آب به کندو حمل می نمایند و آب جمع آوری شده را به صورت قطرات بسیار ریز در فضای کندو پخش می کنند و عده ای دیگر در اطراف درب ورودی کندو به سرعت بال می زنند و هوای داخل کندو را تهویه می سازند (این عمل انرژی نسبتاً زیادی را خرج می کند ). اما در فصول سرد با مصرف عسل انرژی مصرفی به صورت گرما در فضای اطراف بدن ساتع می گردد. پس در زنده مانی زمستانه زنبوران عسل نقش مهمی را ایفا می نماید.

آماده سازی کلنی ها برای زمستان گذرانی
...




قدرت زمستان گذرانی خوب جز صفاتی می باشند که به طور مستقیم با عملکرد کلنی در ارتباط است. زمستان گذرانی خوب با صفات دیگری مانند زنده مانی کلنی برای مدت طولانی با ذخایر کم ، مصرف کم ذخایر ، عدم انجام پرواز پاکسازی (دفع مواد زاید) ، عدم واکنش به تغییرات ناگهانی درجه حرارت ، عدم تحرک زیاد و ... پیوستگی دارد . در نژاد زنبور عسل ایرانی با توجه به اینکه عملکرد این نژاد نسبتاً پایین می باشد ، در مقابل بسیار صرفه جو و زمستان گذرانی خوب این نژاد باعث شده تا عملکرد اقتصادی مناسبی داشته باشد.

طی زمستان گذرانی هر قدر که دمای خارج از کندو سرد باشد اما با اعمال مدیریت صحیح می توان بر سرمای سخت به کمک زنبوران چیره شد .

1-اولاً سعی شود برای زمستان گذرانی زنبوران عسل منطقه ای معتدل و نه چندان سرد انتخاب گردد .

2- نه تنها برای زمستان گذرانی در مناطق سرد  ، حتی در فصول کاری در مناطق گرم سالم بودن کندو و رعایت اصول فنی و استاندارد در ساخت کندو در کاهش مصرف انرژی (عسل) بسیار موثر خواهد بود .پس سعی کنید از کندو های سالم استفاده نمائید .( کندوی سالم کندویی است که در آن هیچ گونه سوراخ یا درزی وجود نداشته باشد ، تخته کف و درب اصلی کندو یک تکه باشد ، زیر ورق فلزی لایه ای پلی اتیلنی به عنوان عایق کار گذاشته شود ، ضخامت چوب به کار برده شده در ساختمان اصلی کندو کمتر از 2 سانتی متر نباشد ، کندو رنگ شود ، کندو کهنه نباشد و ...)

3- سعی شود کندوها در مناطق سرد در مکانی مستقر گردد که سرپناه داشته باشد (مثل انبار) ، سایه نباشد و در مسیر وزش باد قرار نگیرند .

4-چنانچه کندوی شما فاقد درب فرعی (تخته ای نازک زیر درب اصلی روی قابها قرار می گیرد ) باشد حتماً از پارچه ای ضخیم یا برزنت استفاده نمایند . سعی کنید از گونی های پلاستیکی و پلاستیک برای پوشش استفاده نکنند چون آنها می توانند به عنوان مانعی برای خارج شدن بخار آب از داخل کندو و در نتیجه  ایجاد کپک روی قابها و شانها و شیوع بیماری در کندو باشند .

5-پوشش درب ورودی زنبوران به کندو را تا حدی که یک زنبور بتواند از آن عبور نماید بسته و سایر درزهای کندو را با بتونه یا گل بپوشانند.

6-کندو را در محلی که احتمال دارد محل عبور سیلاب باشد قرار ندهید . همچنین کندوها را در محل های پست یا جایی که آب جمع می شود و احتمال یخ زدن وجود دارد قرار ندهید .

7- کندو را در محل های پر رفت و آمد و پر سر و صدا اسکان ندهید .

8-ورود رطوبت بیش از اندازه به کلنی چه در تابستان و مخصوصاً در زمستان موجب شیوع انواع بیماری ها می گردد . قیر اندود کردن کف کندو از ورود رطوبت بیش از حد به فضای کندو جلوگیری و به مقدار چشمگیری میکاهد .

9- در مناطقی که سرمای آزار دهنده ای دارند پوشانیدن کل کندو به غیر از درب ورودی و دریچه های تهویه می تواند راه حلی موثر در کنترل سرما باشد .

برای آماده سازی کلنی برای زمستان گذرانی زنبور دار باید بدینگونه عمل نماید .

1- تمیز کردن کندو : کندوی مورد نظر باید عاری از هر گونه موم ، بره موم مانده از سال گذشته ، لاشه زنبوران مرده و هر گونه ماده دیگر شود .

2-کاهش تعداد قاب های اضافی و به عبارتی دیگر کاهش حجم فضای کندو : تمامی قاب هایی که فاقد جمعیت و نوزاد می باشند باید از داخل کندو برداشته شود . قابهایی که مقدار کمی عسل دارند نیز برداشته شود .

3-فشرده سازی : تمام قابها را به یک سمت کندو فشرده سازید و کنار قاب آخری تخته ای سه لایه به صورت عمودی قرار دهید و پارچه ای ضخیم مثل پارچه برزنت روی قاب ها و تخته سه لایه کشیده شود . در فضای باقی مانده کاغذ مچاله شده ، روزنامه یا گونی و یا به نحوی دیگر پر شود .

تامین غذا

زنبوران برای گذراندن و تحمل سرمای زمستان نیاز به انرژی و گرمایی دارند که توسط عسل تامین می گردد . معمولاً عسلی را که زنبور از طبیعت جمع آوری می نماید (کیفیت بسیار مطلوبی دارد ) در فصل برداشت عسل ، برداشت می شود و آنرا با تغذیه زمستانه (محلول شکر و آب ) جایگزین می نمایند . نسبت آب و شکر تغذیه زمستانه با تغذیه بهاره متفاوت می باشد . تغذیه بهاره به نسبت 1 به 1 و تغذیه زمستانه به نسبت 5 به 3 است ( 5 قسمت شکر و 3 قسمت آب) . ثابت شده که زنبوران این نسبت شیره را در مقابل سایر غلظت ها با سرعت عمل بیشتر و صرف کمترین انرژی به غذای زمستانی تبدیل می نمایند . اصولاً مقدار غذای  زمستانی مورد نیاز یک کندو را بر مبنای تعداد شان هاییکه روی آنها را زنبور پوشانده است بر آورد می کنند .نحوه محاسبه مقدار شکر مورد نیاز برای زمستان گذرانی از نظر زنبورداران آمریکایی از این فرمول بدست می آید .

Pkg = 1.3 n + .7 n*

در این فرمول P   مقدار عسل ، n تعداد قاب دارای جمعیت و n* تعداد قاب های حاوی نوزاد می باشد .در روشی دیگر برای هر قاب جمعیت 2 کیلو گرم شکر در نظر گرفته می شود . بهتر است 1 کیلو گرم شکر نیز به خاطر صرف انرزی در موقع تبدیل شربت به عسل مصنوعی و انتقال آن به حجرات شان ها در نظر گرفته شود . برای بدست آوردن مقدار آب در نسبت 5 به 3 مقدار شکر را در 6/ 0 لیتر ضرب می کنیم عدد بدست آمده مقدار آب مورد مصرف را نشان می دهد .

چند نکته

-دمای کندوبین 33 تا 35 درجه می باشد . این دما ، دمایی مطلوب برای پرورش نوزاد می باشد . سنسور های تشخیص دما در شاخک کارگران بسیار دقیق می باشند به طوری که افزایش یا کاهش جزئی دما توسط کارگران تشخیص داده می شود و سریعاً واکنش برای تعدیل دمای کندو را در پی خواهد داشت .

- دمای کندو در مناطقی که عسل یا گرده قرار دارد با منطقه ای که در آن در نوزاد پرورش داده می شود . متفاوت است . به عبارت دیگر دمای منطقه ذخیره عسل و گرده کمتر از دمای مناطق پرورش  نوزاد می باشد . این تفاوت دما را می توان به علت وجود دائمی زنبوران در منطقه پرورش نوزاد توجیه کرد .

- فاصله بین دو شان کمتر از یک سانتی متر می باشد . زمانی که روی قاب ها پوشیده از زنبوران کارگر باشد بین دو شان تنها فاصله ای حدود 1 تا 2 میلی متر باقی می ماند . حجم بین دو شان توسط کارگران پر می شود . حرارت ساتع شده از زنبوران کارگر در این شرایط به خوبی باعث گرم شدن نوزاد می شود .

- در فصل سرما زمانی که دما حدود 10 درجه سانتی گراد شود ، خوشه ای درون کندو تشکیل می شود . در مرکز این خوشه ملکه و زنبوران کارگر در اطراف او قرار دارند که کارگران مرتباً و به تدریج از مرکز به سمت خارج حرکت می کنند و جای خود را تعویض می نمایند . خوردن عسل باعث گرم شدن خوشه می شود . چنانچه عسل درون کلنی وجود نداشته باشد خوشه سرد می شود و نهایتاً کلنی می میرد .(در 10 درجه سانتی گراد فعالیت زنبوران عسل بسیار کند می شود )

- قرار دادن مقدار بیشتری عسل درون کندو نه تنها هیچ مشکلی ایجاد نمی نماید بلکه در شروع فعالیت زنبوران عسل در سال آینده به رشد کلنی بسیار کمک می نماید اما قرار دادن مقدار کمی عسل درون کندو عراقب جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت .